CỎ BÊN ĐỒI NHÀ LÁNG GIỀNG


Phương Mai  

Mỗi lần về nhà chơi, những câu chuyện của tôi và bạn bè rất thường bị điểm xuyết bằng hai câu cảm thán: “Tây nó thế chứ!” và “Nước mình còn chán lắm Mai ơi”.

 

Tôi thường nín thinh, biết rằng mình chỉ về chơi quýnh quáng nên không nhất thiết phải tranh luận những điều cao siêu dễ sứt mẻ tình thân. Hôm nay nhân dịp vừa mở mắt ra chưa kịp đánh răng đã bị facebook khủng bố các tin chê bai và than thở về tình hình giao thông ở nhà độc nhất vô nhị (nói chung là cái vấn đề gì ở VN cũng bị than là độc nhất vô nhị, chỉ có ở VN mới thế), bài viết kỳ này xin chia sẻ một số thông tin và so sánh đơn giản, dựa trên những kiến thức KH phổ biến và kinh nghiệm đi đi về về giữa quê nhà thế giới xung quanh.  

 

Ăn theo bộ trưởng Đinh La Thăng!

Dẫn bài bằng giao thông nên xin mở bài cũng bằng giao thông luôn. Nói chung bị kẹt xe thì ai chẳng bực mình, rồi thấy quy hoạch đô thị yếu kém không lường hết mức độ gia tăng giao thông thì tức lên chửi “đúng Việt Nam” là chuyện hoàn toàn có thể hiểu được.

 

Đến đây có 2 điểm xin chia sẻ. Thứ nhất là VN mình không độc quyền chuyện tắc đường. Vấn đề này ở đâu cũng có và ở đâu cũng là vấn nạn, các bộ trưởng thủ tướng khắp nơi nơi tranh cãi nhau suốt ngày chỉ để xem nên tiêu tiền vào mở rộng đường hay mua thêm xe buýt. Xu hướng mới thì phe mở rộng đường ngày càng bị lép vế đơn giản vì đường càng to thì dân càng mua nhiều xe. Giải pháp này được ví như chữa béo phì bằng việc nới dây lưng. Béo vẫn hoàn béo. Càng ngày càng béo.

 

Điểm thứ hai là từ cái nhìn vĩ mô, thực ra ùn tắc giao thông là tín hiệu vui. Các nhà nghiên cứu hầu hết đều thống nhất rằng tắc nghẽn giao thông là một trong những chỉ số đáng tin cậy để phân tích và dự đoán tình hình phát triển kinh tế. Có gia tăng việc làm, gia tăng lưu lượng vận chuyển là tín hiệu của đà đi lên. Trong 3 năm khủng hoảng nhất của kinh tế Mỹ, số lượng xe cộ ứ đọng trong các thành phố lớn tuột dốc chóng mặt khiến các chú cảnh sát giao thông hí hửng vui mừng còn các nhà hoạch định thì lo âu sốt vó. Nói một cách hơi đơn giản hóa và hài hước một chút thì có nghĩa là tắc đường càng thê thảm thì kinh tế càng phồn vinh.

 

Thế nên bà con ạ, đi từ nhà đến cơ quan có lâu lâu chút thì phải vui mới đúng (!) Nếu chưa vui, xin nhớ tiếp cho là người dân London mỗi ngày trung bình mất hơn 1 tiếng rưỡi đi đi về về. Còn bản thân kẻ tội đồ đang viết bài này trong thời gian làm việc tại một công ty đa quốc gia ở Hà Lan mất cả thảy 4 tiếng mỗi ngày dính mông vào đủ các loại phương tiện giao thông mới hoàn tất được vòng tròn từ nhà-công sở-về nhà: xe đạp, xe buýt, xe điện, tàu hỏa và cuối cùng là chạy hộc tốc 5 phút trước khi máy quẹt thẻ ở cổng công ty bắt đầu tự động tính thời gian đến muộn để cuối năm bắt làm bù giờ. Đấy là đi bằng phương tiện công cộng, nếu liều mạng dám đi bằng ô tô thì tổng thời gian la liếm mặt đường là 5 giờ –>  vô tận.

 

Kết luận: Ùn tắc giao thông là hệ quả tích cực của phát triển kinh tế (các nhà khoa học bảo thế, họ giỏi hơn mình, tin họ đi), hầu như ở đâu cũng có, chỉ có ít hay nhiều và biện pháp có hiệu quả hay không, cho nên xin đừng đòi hỏi giải quyết TRIỆT-ĐỂ, cũng đừng chê bai rằng chỉ-có-ở-VN-mới-thế. (Chỉ có đoạn anh chàng gì đó cầm điếu cày phang người đi lấn làn đường là ở độc nhất vô nhị “chỉ có ở VN mới thế”!)

 

Cho con sang Mỹ học thì còn lo gì nữa?

Sự thực là nên lo. Vì căn cứ theo những gì các nhà giáo dục Mỹ suốt ngày “gióng hồi chuông cảnh tỉnh” thì đúng là đất nước từ mấy thập kỷ qua luôn luôn trong đại họa hoặc ít nhất là trong tình trạng cấp bách cần cải cách triệt để. Năm ngoái Los Angeles cải cách khốc liệt đến mức đăng nguyên cả hệ số đánh giá của các giáo viên lên báo chí, dẫn đến vụ tự sát thê thảm của Ruelas, một thầy giáo dạy lớp 5 sau khi thấy tên mình trên Thời báo LA với điểm đánh giá phũ phàng “chất lượng giảng dạy kém hiệu quả”. Xác của thầy giáo 39 tuổi được tìm thấy tan nát dưới chân một cây cầu trong rừng.

 

Các phong trào cải cách cứ khoảng 10 năm lại trỗi dậy mãnh liệt, đôi khi được trang bị cho cái tên rất ăn khách, đầy tính hành động, ví dụ như ở thập kỷ 80 thì là “Đất nước lâm nguy” (A nation at risk); ở thập kỷ 90 thì là “Cứ theo kết quả mà tính” (Out-come based Education); tiến vào thế kỷ 21 với “Không bỏ rơi một mống trẻ nào” (No child left behind). Dưới triều đại Obama thì không thèm kín kín hở hở nữa, cuộc cải cách mới nhất thẳng thừng mang luôn cái tên “Học để cải cách” (Educate to Innovate). Thế mới thấy mục tiêu vĩ đại nhất của các chính sách giáo dục và toàn bộ hệ thống giáo dục là liên tục cải cách. Không hô hào cải cách thì lấy gì mà làm?

 

Vừa rồi trong một hội nghị ở Phoenix, bà GS đồng nghiệp ngồi cạnh tôi bày tỏ sự thán phục vô song với các thành tích mà học sinh châu Á đạt được, điển hình là ham học như ham chơi (!) và tính nhẩm nhanh như máy tính. Bà nhắc tôi nhớ cho rằng xu hướng mới của GD phương Tây là học tập châu Á. Tôi thì thầm cãi trong đầu là châu Á lại lúc nào cũng muốn chạy theo châu Âu. Bà hùng hồn nhờ tôi gửi lời nhắn đến các bậc phụ huynh ở VN nên suy nghĩ kỹ trước khi tốn cả đống tiền cho con sang Mỹ học vì nghành giáo dục ở đây phát triển lệch vô cùng và bọn trẻ con sang đây rất dễ nhiễm các thói hư tật xấu của bọn trẻ Mỹ. Tôi im re, không biết nên cãi lấy được hay gật gù tự tán thưởng cho xôm chuyện.

 

Kết luận: tất nhiên là nghành GD mỗi nước đều có điểm mạnh điểm yếu (cũng phải thú nhận luôn là GD mình nhiều yếu hơn mạnh) nhưng nhìn chung ít có nghành GD nước nào đắc chí tự hào và không kêu gào cải cách, nhẹ thì mỗi nhiệm kỳ bộ trưởng hoặc tổng thống, nặng thì như VN hay mấy nước châu Á láng giềng, cứ gọi là liên tu bất tận, hệt như cái vòng luẩn quẩn Đông-Tây Á-Âu vừa muốn học tập cái hay của nhau (nhưng lại chưa bao giờ biết chắc cái gì hay cái gì dở) lại vừa muốn phủ nhận lẫn nhau (từ xa xưa đã thế). Cho nên xin đừng chê bai chỉ-có-ở-VN GD mới suốt ngày cải cách.

 

Còn quốc doanh thì đến đời nào mới phát triển?

Cách đây không lâu, trên facebook xuất hiện bài viết của một blogger khá nổi tiếng (mà tôi cũng rất hâm mộ) gợi ý cho thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng mới nhậm chức về 3 khâu đột phá: (1) Nên tách bạch các cơ quan hành pháp và hành chính; (2) Áp dụng đa sở hữu với đất đai. Hai vấn đề này tôi đọc lướt qua, gật gù nhưng không mấy quan tâm vì đó là 2 vấn đề mà đất nước nào cũng đối mặt và mỗi nước nhìn nhận một kiểu. Định dập máy đi ăn trưa thì đập vào mắt lời khuyên thứ 3: Cải cách khu vực kinh tế nhà nước tiến tới dẹp bỏ kinh tế quốc doanh!

 

Không tin vào mắt mình, tôi đọc lại. Đúng từng chữ. Nhìn vào các share và like mới thấy dân tình nhiệt liệt ủng hộ, chỉ trong có mấy tiếng mà đã gần 400 like, thậm chí có bạn đọc còn phấn khích ủng hộ tác giả tranh chức thủ tướng. Chiều hôm ấy, tôi đem bài viết đã được tóm tắt bằng tiếng Anh làm đề tài phân tích cho lớp thạc sĩ quản trị Kinh tế MBA. Lớp này phần lớn là các manager tuổi cũng dừ dừ, to mồm, và khá kiêu ngạo (nói nhỏ, cái kiểu kiêu ngạo của MBA ở đâu cũng na ná giống nhau, đến mức công ty Fedex thậm chí còn cho ra lò một cái quảng cáo xỏ xiên MBA bằng cách promo cho công việc đóng gói đơn giản của mình vời hàng chữ: “So easy, even an MBA can do it” (Công việc đơn giản đến mức một thạc sĩ quản trị kinh doanh cũng có thể làm được!)

 

Lại nói về đề tài của tôi được lớp MBA nhiệt liệt tranh luận vì đương nhiên state capitalism đang là đề tài nóng. Tuy nhiên, trước khi xông vào xâu xé phanh thây ý kiến của nhau thì cái tập thể với hơn hai phần ba đến từ Mỹ và châu Âu này đớ người ra một chặp vì nghĩ cái ý tưởng thứ ba của bài này được viết từ hồi đầu năm 90 khi Đông Âu mới sụp đổ. Ấy là khi kinh tế tư bản với nguyên tắc bàn tay vô hình (invisible hand) ở trên đỉnh cao quyền lực. Kể cả vào thời điểm huy hoàng này, xin nhớ là đất nước nào cũng có các công ty quốc doanh (QD) nắm giữ những bộ nghành quan trọng nhất của đất nước như bưu chính và đường sắt.

 

Gần ba mươi năm trôi qua, nhất là với cơn khủng hoảng tài chính vừa rồi, thế giới chứng kiến một cuộc đổi thay ngoạn mục của các mô hình kinh tế lớn. Các nhà phân tích thi nhau đặt tên, nhẹ thì là chế độ tư bản lung lay, nặng thì là kinh tế tư bản giãy chết. Cộng với cuộc khủng hoảng nợ ở châu Âu, khủng hoảng tôn giáo Tây Âu-Trung Đông và khủng hoảng chính trị ở các nước Ả Rập, chưa bao giờ các nhà nước lại bận rộn xòe cánh làm mẹ gà đến thế. Không những QD hóa một loạt các công ty lớn, các chính phủ còn lo xa tăng cổ phần trong rất nhiều công ty liên doanh. Đâu đó lại bắt đầu xuất hiện xu thế hướng Đông của các chính trị gia phương Tây lén lút học tập các con hổ châu Á trong việc xử dụng các công ty QD để điều chỉnh kinh tế vĩ mô. Người to mồm nhất trong vụ “tự hào châu Á” này là ông Mahbubani người Singapore, được bầu là 1 trong 50 người có ảnh hưởng nhất đến các trường phái phê bình kinh tế hiện đại. Ông bảo: dân châu Á vốn giữ ý nên không ai nói ra đấy thôi, chứ các anh (phương Tây) cũng làm ăn tệ bỏ xừ. Nhiều lúc phải cần một gã châu Á bất lịch sự như tôi nói toẹt ra cho dễ hiểu.

 

Kết luận: Với hệ quả của bao năm bao cấp, kinh tế QD đôi khi bị coi như chút đuôi khỉ còn sót lại của quá trình tiến hóa thành người, ai cũng muốn mau mau cắt bỏ. Trên thực tế, KTQD là bộ phận kinh tế rất quan trọng của mọi quốc gia (ít nhất la chưa có tài liệu nào khẳng định có một nền KT hoàn toàn không có KTQD), nhất là trong thời kỳ khủng hoảng hiện nay. VN làm KTQD kém không có nghĩa là KTQD nên bị xóa bỏ. Cách đây không lâu khi ngân hàng ABN AMRO của Hà lan rơi vào vụ khủng hoảng mua đi bán lại, tôi bứt rứt không yên gọi điện đến văn phòng thì được anh quản lý lễ phép trả lời là: Madam, bà đừng lo! ABN AMRO giờ đã thành công ty nhà nước rồi. Tiền của bà chưa bao giờ lại an toàn đến thế!

 

***

VN có văn hóa chửi, vần vè và rất có bài bản. Có thể cũng vì vậy mà VN còn có văn hóa phê bình và tự phê bình, rất thật lòng với tâm niệm của kẻ muốn học hỏi. Tuy nhiên, rất nhiều điều tự phê xuất phát từ sự tự ti dân tộc (VN mình làm cái gì cũng kém) hoặc thiếu cái nhìn toàn cảnh (chỉ có ở VN mới thế). Rất nhiều nước có quá khứ bị đô hộ cùng chia sẻ điểm yếu này: châu Phi, Trung Mỹ, thậm chí cả nền kinh tế đang lên Ấn Độ. Ngạn ngữ Anh có câu: cỏ bên đồi nhà láng giềng bao giờ cũng xanh hơn (văn mình vợ người). Phê và tự phê là điều tốt, có điều cũng nên thận trọng bởi nguy cơ sẽ thành Chí Phèo, chỉ đi loanh quanh mấy cái đồi cỏ trong làng Vũ Đại và bạ đâu cũng chửi.

 

Phương Mai

 

Bình luận

Bình luận

Leave a comment

Your email address will not be published.