Chữa lành sau khi mất con

Nếu bạn đang đọc những dòng này, có thể bạn đang mang trong lòng một điều mà bạn chưa từng kể trọn vẹn với ai.

Có thể là một buổi sáng nhiều năm trước, khi bạn nhận ra mình đã mất đứa con còn chưa kịp chào đời. Có thể là một quyết định bạn buộc phải đưa ra trong lúc khốn cùng nhất, và từ đó đến nay chưa một đêm nào bạn thôi nghĩ về nó. Có thể em bé của bạn đã lớn lên trong bụng đủ để bạn cảm nhận từng cử động, rồi rời đi.

Dù câu chuyện của bạn là gì, tôi muốn nói với bạn ngay từ dòng đầu tiên: nỗi đau của bạn là thật. Bạn không yếu đuối. Bạn không làm quá lên. Và bạn không cô đơn như bạn vẫn tưởng.

Nhiều năm nay tôi ngồi bên những người phụ nữ mang nỗi đau này. Họ là những người mẹ giỏi giang, tử tế, nhiều người nhìn bên ngoài không ai đoán được bên trong họ đang giữ một vết thương lặng lẽ đến vậy. Điều tôi học được từ họ, và điều tôi muốn chia sẻ trong bài viết này, là: nỗi đau mất con có thể được chữa lành. Không phải bằng cách quên đi, mà bằng cách hiểu nó, đặt tên cho nó, và cuối cùng là tha thứ cho chính mình.

Bài viết này dài. Bạn không cần đọc hết trong một lần. Cứ đọc đến đâu lòng bạn thấy đủ thì dừng, rồi quay lại khi bạn sẵn sàng.

1. Nỗi đau của bạn là thật, dù không ai nhìn thấy

Khi một người mất cha, mất mẹ, mất người thân, cả xã hội biết cách ở bên họ. Có đám tang, có vòng hoa, có người tới thắp một nén nhang. Người ta được phép khóc, được nghỉ làm, được người khác nhẹ nhàng hỏi han trong nhiều tháng.

Nhưng khi một người phụ nữ mất con lúc mang thai, thường thì không có gì trong số đó cả. Không đám tang. Không ai gọi tên em bé. Nhiều khi chính người thân trong nhà cũng nói "thôi quên đi", "còn trẻ mà, sinh đứa khác", "chưa thành hình thì có gì đâu mà buồn".

Trong ngành tâm lý, có một khái niệm dành riêng cho loại nỗi đau này. Nhà nghiên cứu Kenneth Doka gọi đó là nỗi đau bị tước quyền (disenfranchised grief), nghĩa là nỗi đau mà một người trải qua khi mất mát của họ không được xã hội thừa nhận, không được phép công khai bày tỏ, không được cùng nhau tưởng niệm. Ngay từ năm 1989, khi đưa ra khái niệm này, Doka đã nêu đích danh sảy thai và phá thai là những ví dụ điển hình.

Điều đó có nghĩa là gì với bạn? Nghĩa là cái cảm giác "hình như mình không được phép đau" mà bạn mang bấy lâu không phải do bạn tưởng tượng ra. Nó có thật, và nó có tên. Nỗi đau của bạn không nhỏ hơn nỗi đau nào khác. Nó chỉ bị nhìn thấy ít hơn. Và chính vì ít được nhìn thấy, được công nhận, nó lại càng dễ mắc kẹt trong lòng người mẹ lâu hơn, nặng hơn.

Bạn cũng không phải người duy nhất. Theo Trường Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), cứ khoảng 10 thai kỳ đã biết thì có 1 thai kỳ kết thúc bằng sảy thai sớm, tức khoảng 10 phần trăm. Mayo Clinic ước tính con số này là 10 đến 15 phần trăm các thai kỳ đã biết, và thực tế còn cao hơn vì nhiều trường hợp xảy ra trước khi người phụ nữ kịp biết mình mang thai. Khoảng 80 phần trăm xảy ra trong ba tháng đầu, và phần lớn là do những bất thường nhiễm sắc thể ngẫu nhiên, tức là những điều nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của người mẹ.

Tôi nhắc con số này không phải để biến nỗi đau của bạn thành thống kê. Tôi nhắc vì rất nhiều người mẹ âm thầm tin rằng "chắc chỉ mình mình mới thế này", "chắc cơ thể mình có gì đó hỏng". Sự thật là bạn đang đứng cùng hàng triệu người phụ nữ khác, ở khắp nơi, qua mọi thời đại. Họ cũng im lặng như bạn. Và sự im lặng đó, chứ không phải bản thân người mẹ, mới là điều cần được chữa lành.

2. Vì sao nỗi đau này khó nguôi đến vậy

Nhiều người mẹ hỏi tôi: "Đã bao nhiêu năm rồi, sao tôi vẫn đau? Có phải tôi có vấn đề không?"

Không. Bạn không có vấn đề. Có vài lý do rất người khiến nỗi đau mất con khó nguôi hơn người ngoài tưởng.

Thứ nhất, đây là mất mát của một mối quan hệ chưa kịp bắt đầu, cùng lúc là mất một tương lai. Bạn không chỉ mất một sinh linh. Bạn mất cả những gì bạn đã hình dung: khuôn mặt con, tiếng con gọi mẹ, ngày khai giảng, đám cưới con sau này. Người ngoài chỉ thấy một thai kỳ kết thúc. Bạn thì mất cả một cuộc đời mà bạn đã bắt đầu yêu thương.

Thứ hai, tình mẹ gắn bó với con rất sớm, sớm hơn nhiều người nghĩ. Lý thuyết gắn bó (attachment) mà nhà tâm lý John Bowlby xây dựng cho thấy con người có nhu cầu tạo dây liên kết tình cảm rất sâu và rất sớm. Nhiều người mẹ bắt đầu trò chuyện với con, đặt tên con, thay đổi cả cách sống chỉ sau vài tuần biết tin. Vậy nên khi mất con, cái đứt gãy đó là đứt gãy của một sợi dây đã có thật, dù nó vô hình với người khác.

Thứ ba, không có nghi thức để khép lại. Với những mất mát khác, tang lễ giúp người ở lại có một điểm mốc để bắt đầu nguôi ngoai. Mất con lúc mang thai thường không có điểm mốc nào. Không có nơi để đặt một bông hoa. Nỗi đau cứ lơ lửng, không được tiễn đưa, nên khó khép lại.

Thứ tư, nó thường đi kèm cảm giác tội lỗi. Đây là điều tôi sẽ nói kỹ hơn ở phần sau, vì nó là sợi chỉ đỏ xuyên qua gần như mọi nỗi đau mất con, và cũng là nút thắt quan trọng nhất cần được gỡ.

Hiểu được bốn điều này, tôi mong bạn bớt đi một gánh nặng: gánh nặng tự trách mình vì "sao mãi vẫn chưa quên được". Nỗi đau này khó nguôi không phải vì bạn yếu, mà vì nó vốn là một nỗi đau lớn, chỉ có điều nó bị mang vác trong im lặng.

3. Chữa lành không có nghĩa là quên con

Đây có lẽ là hiểu lầm lớn nhất, và cũng là rào cản lớn nhất trên đường chữa lành.

Rất nhiều người mẹ, sâu trong lòng, không dám nguôi ngoai. Vì họ tin rằng: nếu mình thôi đau, nếu mình bắt đầu vui trở lại, thì có nghĩa là mình đã quên con, đã phản bội con. Nỗi đau trở thành sợi dây duy nhất còn nối họ với đứa con đã mất. Buông nỗi đau ra, họ sợ mình mất con thêm một lần nữa.

Nếu bạn cũng đang giữ nỗi đau vì lý do này, tôi muốn bạn biết một điều mà khoa học về mất mát đã chỉ ra từ lâu.

Vào năm 1996, ba nhà nghiên cứu Klass, Silverman và Nickman giới thiệu một khái niệm làm thay đổi cả cách hiểu về tang thương, gọi là mối dây tiếp nối (continuing bonds). Trước đó, người ta hay nghĩ rằng chữa lành nghĩa là "cắt đứt", là buông bỏ hoàn toàn người đã mất để bước tiếp. Nhưng nghiên cứu cho thấy điều ngược lại: những người vượt qua mất mát một cách lành mạnh thường không cắt đứt với người thân đã khuất. Họ giữ một mối liên kết, nhưng ở một hình thức mới. Mối quan hệ không chấm dứt, nó chỉ chuyển sang một dạng khác.

Áp dụng vào nỗi đau mất con, điều này thật đẹp và thật nhẹ nhõm: bạn không cần phải chọn giữa "nhớ con" và "hết đau". Bạn có thể vừa giữ con trong tim suốt đời, vừa để nỗi đau dịu lại. Chữa lành không phải là xóa con khỏi cuộc đời bạn. Chữa lành là chuyển từ một mối dây bị xé bằng đau đớn sang một mối dây được giữ bằng yêu thương.

Người mẹ đặt cho con một cái tên, thắp một ngọn nến vào ngày đặc biệt, thỉnh thoảng thầm nói với con vài lời, không phải là người chưa chữa lành. Đó có thể chính là cách họ đang chữa lành: giữ con lại bằng tình thương thay vì bằng vết thương.

Nguôi đau không phải là phản bội con. Nguôi đau là bạn học được cách thương con mà không còn phải quằn quại. Và tôi tin, nếu con bạn có thể nói, con sẽ muốn mẹ được bình an.

4. Nỗi đau không đi theo đường thẳng

Có lẽ bạn từng nghe về "năm giai đoạn của đau buồn": chối bỏ, giận dữ, mặc cả, trầm cảm, chấp nhận. Mô hình này ban đầu do bác sĩ Elisabeth Kübler-Ross mô tả, và nó có ích, nhưng nó thường bị hiểu sai thành một cầu thang phải bước tuần tự, hết bậc này sang bậc kia, rồi "xong".

Thực tế nỗi đau không gọn gàng như vậy. Bạn có thể thấy mình đã bình yên nhiều tháng, rồi một bài hát, một mùi hương, một em bé đi ngang, và nỗi đau ùa về nguyên vẹn như ngày đầu. Điều đó không có nghĩa bạn "thụt lùi" hay "chữa lành thất bại".

Năm 1999, hai nhà nghiên cứu Stroebe và Schut đưa ra một mô hình gần với đời thật hơn, gọi là mô hình kép (dual process model). Theo họ, một người đang đau buồn lành mạnh sẽ dao động qua lại giữa hai trạng thái. Một bên là hướng về mất mát: đối diện nỗi đau, khóc, nhớ, cho phép mình thương tiếc. Một bên là hướng về phục hồi: quay lại với đời sống, công việc, những mối quan hệ, những việc phải làm. Người ta không ở mãi một bên. Họ đung đưa qua lại. Và chính sự đung đưa đó, chứ không phải việc "vượt qua một lần cho xong", mới là cách con người thật sự chữa lành.

Điều này cho bạn hai sự cho phép quan trọng.

Thứ nhất, bạn được phép đau. Khi nỗi buồn tới, bạn không cần đẩy nó đi, không cần gồng lên tỏ ra ổn. Cứ để nó tới, ngồi với nó một lúc.

Thứ hai, và điều này nhiều người mẹ quên, bạn cũng được phép sống. Được phép cười, được phép có một buổi chiều vui, được phép quay lại với đời sống. Đó không phải vô tâm. Đó là một nửa còn lại của việc chữa lành. Nếu hôm nay bạn thấy mình cười, rồi lại thấy có lỗi vì đã cười, hãy nhớ: dao động giữa buồn và sống chính là điều một trái tim đang lành lặn trở lại vẫn làm.

5. Tội lỗi và hành trình tự tha thứ

Chúng ta tới nút thắt quan trọng nhất.

Gần như mọi người mẹ mất con đều mang một hình thức nào đó của cảm giác tội lỗi. "Giá như mình nghỉ ngơi nhiều hơn." "Giá như mình đi khám sớm hơn." "Giá như mình đã không làm điều đó." Với người từng phá thai, cảm giác này thường nặng nhất, vì có thêm yếu tố "chính tay mình đã quyết định".

Tôi muốn dừng lại thật lâu ở đây, thật dịu dàng.

Với người sảy thai hoặc thai lưu: xin bạn nghe điều này, và nghe nhiều lần nếu cần. Trong phần lớn các trường hợp, sảy thai xảy ra do những bất thường nhiễm sắc thể ngẫu nhiên, những điều không một người mẹ nào gây ra và không một người mẹ nào ngăn được. Việc bạn đi làm, bạn ăn món đó, bạn trót buồn phiền, gần như chắc chắn không phải nguyên nhân. Cơ thể bạn không phản bội bạn. Nó đã làm điều nó có thể. Đây không phải lỗi của bạn.

Với người từng phá thai: tôi biết đây là vùng đau sâu nhất, và tôi bước vào đây với tất cả sự tôn trọng dành cho bạn.

Cảm xúc của phụ nữ sau khi phá thai rất đa dạng, và tất cả đều bình thường. Có người thấy nhẹ nhõm. Có người thấy buồn. Có người mang cả hai, trộn lẫn, cùng một lúc. Không có cảm xúc nào là "đúng" hay "sai". Nghiên cứu cũng cho thấy những người từng cảm thấy bị ép buộc, bởi bạn đời, gia đình, hay hoàn cảnh kinh tế, thường mang nhiều dằn vặt hơn những người thấy quyết định thật sự là của chính mình. Nếu bạn thuộc nhóm bị dồn vào đường cùng, xin đừng gánh một mình toàn bộ trách nhiệm cho một điều mà lúc đó bạn gần như không còn lựa chọn.

Điều tôi tin, sau nhiều năm ngồi bên những người phụ nữ này, là: một quyết định đưa ra trong hoàn cảnh ngặt nghèo nhất đời không định nghĩa bạn là ai. Bạn đã làm điều bạn cho là tốt nhất, hoặc ít tệ nhất, với những gì bạn có trong tay lúc ấy. Người ngoài, và cả bạn của hôm nay, rất dễ phán xét bạn của ngày xưa. Nhưng bạn của ngày xưa xứng đáng được thương, không phải bị kết án.

Ở đây, tôi muốn phân biệt hai thứ mà chúng ta hay nhầm.

Trách nhiệm là nhìn thẳng vào điều đã xảy ra, thừa nhận nó, và học từ nó. Trách nhiệm giúp ta trưởng thành.

Tự trừng phạt là bắt mình đau mãi, như thể chịu đựng đủ lâu thì sẽ chuộc được lỗi. Tự trừng phạt không cứu được ai, không mang con trở lại, và chỉ khiến người mẹ kiệt quệ thêm.

Chữa lành là chuyển từ tự trừng phạt sang trách nhiệm, rồi sang tha thứ. Nghiên cứu của nhà tâm lý Kristin Neff về lòng trắc ẩn với chính mình (self-compassion) cho thấy: đối xử với bản thân bằng sự dịu dàng, như cách ta an ủi một người bạn thân đang đau, giúp con người phục hồi tốt hơn nhiều so với tự phê phán nghiệt ngã. Tự tha thứ không phải là nói "chuyện đó không sao". Tự tha thứ là nói: "Chuyện đó có thật, nó đau, và tôi vẫn xứng đáng được sống tiếp, được bình an, được hạnh phúc."

Bạn được phép tha thứ cho chính mình. Không phải vì điều đã xảy ra không quan trọng, mà vì bạn quan trọng, và cuộc đời còn lại của bạn quan trọng.

6. Khi nỗi đau chạm tới tâm linh

Với nhiều phụ nữ Việt, nỗi đau mất con không chỉ nằm trong tim, nó còn đặt ra những câu hỏi vượt khỏi đời sống thường ngày. Con giờ đang ở đâu. Con có bình an không. Con có giận mẹ không. Mẹ có gặp lại con được không.

Tôi muốn nói phần này thật cẩn trọng, vì mỗi người trong chúng ta tin những điều khác nhau.

Có những người tìm thấy an ủi lớn trong niềm tin tâm linh hoặc tôn giáo: rằng linh hồn con vẫn tồn tại, rằng lời cầu nguyện của mẹ con có thể nghe thấy, rằng một ngày nào đó mẹ con sẽ gặp lại nhau. Có những truyền thống xem đứa con như một linh hồn đến rồi đi vì những lý do riêng của nó, và người mẹ có thể kết nối, trò chuyện, gửi lời yêu thương tới con. Với người mang niềm tin ấy, những thực hành như đặt tên cho con, viết một lá thư gửi con, thắp một ngọn nến, cầu nguyện, hay làm một nghi thức tưởng niệm nhỏ, có thể mang lại sự nhẹ lòng rất thật.

Tôi chia sẻ những điều này như một góc nhìn, một truyền thống mà nhiều người thấy được an ủi, chứ không khẳng định đó là chân lý khoa học. Và tôi cũng trân trọng không kém những người phụ nữ không theo tôn giáo nào, những người chỉ tin vào điều khoa học chứng minh được. Với bạn, sự chữa lành có thể đến từ việc hiểu về cơ thể, về tâm lý, về grief, và điều đó cũng trọn vẹn và đáng quý như bất kỳ con đường nào khác.

Điều tôi tin là chung cho tất cả, dù bạn tin gì, là thế này: tình thương bạn dành cho con không mất đi. Nó có thật. Và việc bày tỏ tình thương đó, bằng cầu nguyện hay bằng một trang nhật ký, bằng một nghi thức hay chỉ bằng một khoảnh khắc lặng im nhớ về con, đều là những cách hợp lệ để trái tim bạn được nói ra điều nó cần nói. Bạn hãy chọn con đường nào làm lòng bạn dịu lại, và đừng để ai bảo con đường của bạn là sai.

7. Nỗi đau trong hôn nhân và với những người xung quanh

Mất con không chỉ là chuyện của một người. Nó đi vào giữa hai vợ chồng, và nhiều khi làm họ xa nhau đúng lúc lẽ ra cần nhau nhất.

Một điều rất hay gặp: người vợ thấy chồng "hình như không đau bằng mình", chồng đi làm lại bình thường, ít nói về chuyện đã qua, và người vợ diễn giải điều đó thành "anh ấy không thương con", hoặc tệ hơn, "anh ấy đang âm thầm trách mình".

Sự thật thường khác. Đàn ông và phụ nữ hay đau theo hai nhịp khác nhau. Nhớ lại mô hình kép ở phần 4: có người nghiêng nhiều hơn về "hướng về mất mát", khóc và cần nói ra. Có người nghiêng về "hướng về phục hồi", vùi vào công việc, ít bộc lộ, vì đó là cách họ chịu đựng. Người chồng im lặng không có nghĩa là không đau. Rất nhiều người đàn ông đau âm thầm, thậm chí thấy mình phải mạnh mẽ để làm chỗ dựa, nên càng không cho phép mình gục xuống trước mặt vợ.

Nếu bạn đang thấy cô đơn ngay bên cạnh người bạn đời của mình, bạn có thể thử vài điều nhỏ. Nói cho nhau nghe mình đang đau thế nào, thay vì đoán nhau đang nghĩ gì. Cho nhau quyền được đau theo cách của mỗi người. Và nếu có thể, cùng nhau làm một điều gì đó để tưởng nhớ con, một hành động chung, dù nhỏ, thường kéo hai người lại gần hơn ngàn lời.

Với những người xung quanh, bạn sẽ gặp không ít câu nói vô tình làm đau, kiểu "thôi quên đi", "còn trẻ mà", "trời chưa cho thôi". Phần lớn họ không ác ý, họ chỉ không biết cách. Bạn không có nghĩa vụ phải giải thích nỗi đau của mình cho tất cả mọi người. Bạn được phép chọn kể với ai, và giữ lại với ai. Hãy tìm đến một vài người thật sự biết lắng nghe, dù chỉ một người thôi cũng đủ, và cho phép mình dựa vào họ.

8. Một câu chuyện

Có một người phụ nữ từng ngồi với tôi rất lâu mà không nói được câu nào, chỉ khóc. Nhiều năm trước, khi còn rất trẻ và chưa có gì trong tay, chị đã phải bỏ một đứa con. Từ đó, chị lấy chồng, có hai con, làm ăn khấm khá. Nhìn bên ngoài, cuộc đời chị đẹp. Nhưng mỗi đêm, khi cả nhà đã ngủ, chị lại nằm nghĩ về đứa con đầu tiên, đứa con chị chưa từng kể cho ai, kể cả chồng. Chị tin rằng mọi khó khăn chị gặp là "quả báo", và chị không cho phép mình thật sự hạnh phúc, vì thấy mình không xứng.

Chúng tôi không làm gì to tát cả. Chị chỉ bắt đầu bằng việc, lần đầu tiên sau ngần ấy năm, nói ra thành lời với một người khác. Rồi chị đặt cho con một cái tên. Rồi chị viết cho con một lá thư, nói với con điều chị luôn muốn nói: rằng chị xin lỗi, rằng lúc đó chị đã không còn cách nào khác, rằng chị thương con.

Chị kể, đêm hôm đó là đêm đầu tiên sau rất nhiều năm chị ngủ được một giấc trọn vẹn. Nỗi đau không biến mất. Nhưng nó đã chuyển từ một thứ gặm nhấm chị trong bóng tối thành một điều chị có thể mang theo trong ánh sáng. Chị vẫn nhớ con. Chị chỉ thôi tự hành hạ mình.

Câu chuyện trên đã được đổi mọi chi tiết nhận dạng để không ai có thể nhận ra. Tôi kể vì tôi muốn bạn thấy: điểm bắt đầu của chữa lành thường rất nhỏ. Một lời nói ra. Một cái tên. Một lá thư. Bạn không cần làm tất cả hôm nay. Bạn chỉ cần một bước.

9. Bảng kiểm cho hành trình chữa lành

Đây không phải bài kiểm tra, và cũng không có điểm số. Đây là những lời nhắc dịu dàng. Bạn đọc qua, giữ lại điều nào chạm tới mình.

• Tôi cho phép mình gọi đây là một mất mát thật, dù người khác có xem nhẹ.
• Tôi cho phép mình đau, và cũng cho phép mình có những ngày vui, mà không thấy tội lỗi vì đã vui.
• Tôi hiểu rằng nguôi đau không phải là quên con hay phản bội con.
• Tôi phân biệt được giữa nhận trách nhiệm và tự trừng phạt bản thân.
• Tôi đang tập nói với chính mình bằng giọng tôi sẽ dùng với một người bạn thân đang đau.
• Tôi tìm được ít nhất một người, hoặc một nơi, để mình không phải mang nỗi đau này một mình.
• Tôi chọn một cách tưởng nhớ con phù hợp với niềm tin của riêng tôi.
• Tôi biết khi nào nỗi đau vượt quá sức mình, và tôi cho phép mình tìm sự giúp đỡ.

Nếu hôm nay bạn chỉ làm được một dòng trong số này, thế đã là một bước rồi.

10. Những câu hỏi để bạn tự suy ngẫm

Bạn có thể viết câu trả lời ra giấy, hoặc chỉ để chúng lắng xuống trong lòng. Không cần trả lời hết.

• Nếu đứa con của bạn có thể nói với bạn một câu ngay lúc này, bạn nghĩ con sẽ muốn nói gì?
• Bạn đang đối xử với chính mình nghiêm khắc hơn bao nhiêu so với cách bạn đối xử với một người bạn ở trong hoàn cảnh y hệt bạn?
• Điều gì khiến bạn tin rằng mình không được phép hạnh phúc? Niềm tin đó đến từ đâu, và nó có thật sự đúng không?
• Có điều gì bạn luôn muốn nói với con mà chưa từng nói ra thành lời?

11. Những điều bạn có thể làm ngay hôm nay

Nhỏ thôi. Chọn một, không cần cả danh sách.

• Viết một câu, chỉ một câu, cho con. Không cần hay. Chỉ cần thật.
• Nói ra với một người bạn tin tưởng, hoặc nếu chưa thể, viết ra cho riêng mình, điều bạn chưa từng kể.
• Đặt tay lên ngực, hít thở chậm ba lần, và tự nói với mình: "Mình đã làm điều tốt nhất mình có thể lúc đó."
• Chọn một cách nhỏ để nhớ con: một ngọn nến, một chậu cây, một ngày trong năm bạn dành riêng để nghĩ về con một cách yêu thương.
• Cho phép mình một điều tử tế hôm nay: một tách trà ngồi yên, một giấc ngủ sớm, một lời từ chối điều làm bạn kiệt sức.

12. Câu hỏi thường gặp

Con có giận mẹ không?

Không ai có thể trả lời chắc chắn câu này thay bạn, và câu trả lời phụ thuộc vào điều bạn tin. Nhưng điều tôi thấy ở những người mẹ tôi từng đồng hành là: tình thương của bạn dành cho con là thật, và một tình thương như thế rất khó đi cùng với sự oán giận. Nhiều truyền thống tâm linh tin rằng con thấu hiểu hoàn cảnh của mẹ hơn ta tưởng. Dù bạn tin gì, việc bạn còn day dứt đến hôm nay đã là bằng chứng của một trái tim thương con.

Bao lâu thì hết đau?

Không có mốc thời gian đúng. Nỗi đau mất con không chạy theo lịch. Có người dịu lại sau vài tháng, có người mang theo nhẹ nhàng suốt đời. "Chữa lành" không có nghĩa là hết đau hoàn toàn, mà là nỗi đau không còn chi phối cuộc sống của bạn, và bạn có thể nhớ con mà vẫn sống trọn vẹn.

Tôi phá thai, tôi có quyền đau buồn không?

Có. Nỗi đau không đòi hỏi bạn phải "vô can" mới được phép có. Bạn được quyền thương tiếc, được quyền tưởng nhớ, được quyền chữa lành, bất kể chuyện đã xảy ra như thế nào.

Tôi thấy nhẹ nhõm sau khi mất thai, tôi có phải người vô tâm không?

Không. Nhẹ nhõm là một trong nhiều cảm xúc hoàn toàn bình thường, nhất là khi thai kỳ đi kèm nhiều lo sợ hoặc hoàn cảnh khó khăn. Cảm xúc của bạn, dù là gì, cũng không phán xét tư cách của bạn.

Tôi có nên kể cho chồng, cho gia đình biết không?

Không có câu trả lời chung. Bạn không bắt buộc phải kể với ai. Nhưng mang một bí mật đau đớn suốt đời rất nặng, và nhiều người mẹ thấy nhẹ hẳn khi cuối cùng nói ra với một người an toàn. Bạn có quyền chọn thời điểm, chọn người, và chọn kể bao nhiêu.

Tôi muốn có con lại nhưng rất sợ. Điều đó có bình thường không?

Rất bình thường. Sợ mất mát lần nữa là phản ứng tự nhiên của một trái tim từng bị thương. Bạn có thể vừa hy vọng vừa sợ, cả hai cùng lúc. Nếu nỗi sợ quá lớn, một người đồng hành hoặc chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn đi qua.

Khi nào thì tôi nên tìm chuyên gia?

Đau buồn là bình thường, nhưng có lúc nó vượt quá sức tự xoay xở. Nếu sau một thời gian dài bạn vẫn thấy mình không thể sinh hoạt như trước, mất ngủ kéo dài, tuyệt vọng sâu, không còn thiết tha gì, và đặc biệt nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, xin bạn xem đó là dấu hiệu cần được giúp đỡ, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối. Hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc một đường dây hỗ trợ. Bạn xứng đáng được nâng đỡ.