Buông bỏ không phải là cam chịu

Hai giờ sáng, một người phụ nữ ngồi trong bếp, điện thoại sáng trên tay. Cả nhà đã ngủ. Chị vừa xóa đi một tin nhắn dài định gửi cho người cũ, người mà đáng lẽ chị đã thôi nhớ từ lâu. Chị tự nhủ: thôi, buông đi. Rồi chị tắt máy, lên giường, nằm nghe tim mình vẫn đập không yên.

Sáng hôm sau, một người phụ nữ khác, ở một căn nhà khác, nuốt vào trong câu nói làm mình nghẹn suốt bữa cơm. Có người bảo chị: phụ nữ phải biết buông bỏ cho nhẹ lòng. Chị gật đầu, cố mỉm cười, và trong lòng một khối gì đó lại dày thêm một lớp.

Cả hai người đều đang cố buông bỏ. Nhưng không ai trong họ nhẹ hơn. Vì cái họ đang làm không phải là buông bỏ. Một người đang đè nén. Một người đang cam chịu. Và cả hai đều được dạy rằng đó là buông. Bài viết này để gỡ đúng chỗ hiểu lầm đó.

Ba cái bẫy của hai chữ "buông bỏ"

"Buông bỏ" là một trong những từ được nói nhiều nhất khi một người phụ nữ đang đau. Buông đi cho nhẹ. Thôi nghĩ nữa. Duyên nợ mà, buông đi. Nghe thì đúng, nhưng khi bắt tay vào làm, gần như ai cũng rơi vào một trong ba cái bẫy.

Bẫy thứ nhất, buông bỏ bị hiểu thành đè nén. Ta ép mình đừng nghĩ, đừng buồn, đừng nhắc tới nữa. Nhưng cảm xúc bị ép xuống không biến mất, nó chỉ chìm xuống rồi âm ỉ, rồi bật lên vào lúc ta yếu nhất, thường là hai giờ sáng.

Bẫy thứ hai, buông bỏ bị hiểu thành cam chịu. Ta ở lại trong điều làm mình tổn thương, nhịn thêm một lần nữa, và gọi cái nhịn đó là buông. Đây là cái bẫy nguy hiểm nhất, vì nó khoác cho sự chịu đựng một chiếc áo đẹp của tu tập.

Bẫy thứ ba, buông bỏ bị hiểu thành ép mình phải hết đau ngay. Ta thấy mình mãi chưa quên được, chưa nguôi được, rồi tự trách: sao mình yếu đuối vậy, sao mình không buông nổi. Thế là ta khổ hai lần, một lần vì chuyện cũ, một lần vì tự trách mình chưa buông được.

Vì sao người phụ nữ hay bị kẹt ở đây

Có một lý do văn hóa rất sâu. Người phụ nữ Việt Nam lớn lên với những câu như "một điều nhịn chín điều lành", "phận đàn bà phải biết hy sinh", "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau". Từ nhỏ, nhiều người đã học rằng người phụ nữ tốt là người biết nhịn, biết chịu, biết nuốt vào trong. Nên khi ai đó nói "buông đi", tai ta nghe thành "chịu đi".

Và có một lý do tâm linh bị dùng sai. Đạo Phật nói tới buông bỏ, tới vô thường. Nhưng những lời đó, khi rơi vào tay người muốn ta im lặng, dễ bị vặn thành công cụ. "Tu cái tâm đi con", "nhẫn nhịn là phúc", nói với một người đang bị đối xử tệ, không phải là đạo. Đó là mượn đạo để bảo người ta chịu thêm. Chỗ này tôi muốn nói thẳng: không có lời dạy chân thật nào bảo một người ở lại nơi mình bị làm hại và gọi đó là buông.

Buông bỏ thật sự bắt đầu từ đâu

Trong cách hiểu của thiền, buông bỏ có một trình tự mà người ta hay bỏ quên đoạn đầu.

Đoạn đầu là dám nhìn và có mặt với cảm xúc, chứ không phải quay đi. Thầy Thích Nhất Hạnh gọi những khối đau, giận, ấm ức tích trong lòng là nội kết, những nút thắt. Ông dạy: khi cơn giận hay nỗi đau khởi lên, đừng đè nén, cũng đừng trút ra cho hả, mà hãy để năng lượng chánh niệm ôm lấy nó một cách dịu dàng, như người mẹ bế đứa con đang khóc. Nhận biết nó, gọi tên nó, ngồi với nó, cho tới khi nó tự dịu xuống. Chỉ khi được ôm ấp như vậy, nút thắt mới bắt đầu lỏng ra.

Buông là kết quả của việc đã dám ôm, không phải hành động quay lưng bỏ chạy.

Trong thiền Vipassana mà tôi thực hành, người ta tập quan sát cảm giác trên thân đúng như nó đang là, mà không lập tức phản ứng. Một cảm giác khó chịu khởi lên, ta ghi nhận nó, và thấy một điều: nó dâng lên rồi diệt đi, không có gì đứng yên mãi. Đây là vô thường. Khi thật sự thấy bằng trải nghiệm rằng cảm xúc nào cũng đến rồi đi, ta bớt bám vào nó, và cũng bớt sợ nó. Cái nắm chặt tự nới ra. Đó mới là buông bỏ theo nghĩa gốc: thôi nắm, chứ không phải bóp nghẹt.

Điều khoa học tâm lý nói cùng một hướng

Khi ta cố ép một suy nghĩ hay cảm xúc biến mất, nó thường quay lại mạnh hơn. Càng bảo mình "đừng nghĩ về người đó", tâm càng nghĩ. Đây chính là lý do đè nén không phải là buông, mà là đổ thêm dầu.

Ngược lại, cái thật sự giúp một nỗi đau lắng xuống là được cảm nhận và được gọi tên. Khi ta cho phép mình buồn, mình đau, mình thừa nhận "à, mình đang tổn thương", thì phần lý trí trong ta mới bắt tay được với phần cảm xúc, và cường độ đau giảm đi. Gọi được tên nó, ta đã bắt đầu dịu nó.

Và điều quan trọng nhất: trong tâm lý học, chấp nhận không có nghĩa là tán thành hay đầu hàng. Chấp nhận là thôi đánh nhau với sự thật đang có, để có đủ sáng suốt mà chọn bước tiếp theo. Một người chấp nhận rằng hôn nhân của mình đang có vấn đề không phải là người cam chịu nó, mà là người cuối cùng đã dám nhìn thẳng để quyết định.

Điều hay bị hiểu sai nhất

Xin nói thật rõ, vì đây là chỗ cốt lõi.

Buông bỏ khác đè nén. Đè nén là ấn cảm xúc xuống và giả vờ nó không có. Buông bỏ là đã thấy, đã ôm, rồi mới thôi nắm.

Buông bỏ khác cam chịu. Cam chịu là ở lại trong điều làm mình tổn thương và không làm gì. Buông bỏ có khi lại chính là rời khỏi điều đó, sau khi đã buông được nỗi sợ giữ chân mình. Có khi cái cần buông không phải là quyền được sống tử tế của mình, mà là niềm tin rằng mình không xứng đáng có nó.

Chấp nhận khác chịu đựng. Chấp nhận là thấy rõ thực tại để chọn. Chịu đựng là nhắm mắt gánh tiếp.

Buông cái này làm mình tự do hơn, hay làm mình chịu đựng thêm?

Đó là câu hỏi đáng để tự hỏi mỗi khi ai đó khuyên bạn buông bỏ. Nếu buông làm bạn nhẹ ra, rộng ra, sống thật hơn, đó là buông bỏ. Nếu "buông" chỉ là một cái tên đẹp cho việc tiếp tục nuốt ấm ức và ở yên nơi làm mình đau, thì đó không phải buông, đó là cam chịu, và bạn có quyền không gọi nó là tu.

Xin nói thẳng một lần nữa cho những ai đang ở trong hoàn cảnh nặng: nếu điều đang làm bạn đau là bạo hành, là bị hạ nhục, bị kiểm soát, bị làm tổn thương thân thể, thì buông bỏ ở đây không bao giờ có nghĩa là chịu đựng thêm. Không có phiên bản nào của buông bỏ đòi bạn phải ở lại nơi không an toàn.

Khi nào một bài viết là chưa đủ

Chánh niệm và tự quan sát giúp được rất nhiều, nhưng có những lúc bạn cần nhiều hơn một bài viết.

Nếu bạn đang bị bạo hành, dù là thân thể, lời nói, hay kiểm soát tiền bạc, việc cần trước tiên không phải là tu tâm, mà là an toàn. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần không nhẹ đi, bạn mất ngủ triền miên, không còn thiết tha gì, hoặc có lúc nghĩ tới việc làm hại chính mình, đó là dấu hiệu cần một người có chuyên môn đồng hành. Tìm sự giúp đỡ khi ấy là một hành động mạnh mẽ và tỉnh thức, không phải thất bại.

Một câu để mang theo

Buông bỏ chưa bao giờ là ép mình thôi thương, thôi nhớ, thôi đau. Càng không phải là nuốt vào trong rồi mỉm cười cho qua. Buông bỏ là dám nhìn thẳng vào nỗi đau của mình, ngồi với nó đủ lâu để hiểu, rồi từ từ thôi nắm chặt, để hai bàn tay được rảnh mà sống tiếp.

Nếu hôm nay bạn chưa buông được, không sao cả. Có lẽ bạn chưa cần buông vội, bạn chỉ cần được ở cùng chính mình thêm một chút đã. Nhẹ lòng không đến từ việc cố quên, mà đến từ việc thôi phải một mình gồng gánh trong im lặng.