Cả đời bị đem ra so sánh

Chị họ tôi có một câu chuyện mà lần nào kể chị cũng cười, nhưng mắt không cười. Hồi bé, mỗi lần đưa sổ liên lạc cho mẹ ký, câu đầu tiên chị nghe không phải là điểm của chị cao hay thấp, mà là "thế cái Hoa được mấy". Hoa là chị gái chị, học giỏi nổi tiếng cả xóm. Suốt mười hai năm đi học, chị chưa từng được chấm bằng thước đo của riêng mình. Chị được chấm bằng khoảng cách giữa chị và chị Hoa.

Giờ chị gần bốn mươi, con cái đề huề, công việc ổn. Chị Hoa ở xa, hai chị em cả năm gặp nhau một lần. Nhưng cái câu "thế cái Hoa được mấy" thì vẫn ở ngay đây, trong đầu chị, đổi dạng liên tục: lương mình thế này không biết bằng ai chưa, nhà người ta hai đứa con đều giỏi, bạn cùng lớp giờ đã lên chức. Người so sánh chị nhiều nhất bây giờ không còn là mẹ. Là chính chị.

Khi giọng so sánh chuyển vào ở hẳn trong đầu

Đây là điều ít ai để ý về những đứa trẻ bị so sánh nhiều: lớn lên, chúng không thoát khỏi sự so sánh khi rời nhà. Chúng mang theo nó, vì giọng nói đó đã được cài vào bên trong.

Tâm lý học gọi quá trình này là nội hóa. Đứa trẻ nghe một kiểu đánh giá đủ nhiều lần, từ người đủ quan trọng, thì kiểu đánh giá ấy thành cách nó tự nhìn mình. Câu "sao không được như chị con" nghe vài trăm lần sẽ thành một phản xạ: làm gì cũng tự động ngoái sang xem người bên cạnh đang ở đâu. Điểm cao mấy cũng chưa yên tâm nếu chưa biết điểm người khác. Thành công mấy cũng thấy thiếu nếu ai đó đang hơn.

Cái mệt của người bị cài giọng so sánh là ở chỗ đó: không có đích đến nào là đủ, vì thước đo không nằm ở mình, nó nằm ở người khác, mà người khác thì luôn luôn có.

Đứa trẻ bị so sánh không lớn lên thành người hết bị so sánh. Nó lớn lên thành người tự so sánh mình, giỏi hơn cả cha mẹ ngày xưa.

Vì sao cha mẹ so sánh

Phần lớn cha mẹ so sánh không phải vì không thương con. Họ so sánh vì tin rằng đó là cách làm con cố gắng, giống như treo một tấm gương để con soi vào mà phấn đấu. Nhiều người trong số họ cũng lớn lên dưới những câu "con nhà người ta", và truyền lại đúng công cụ duy nhất mình từng biết. Có người so sánh vì lo lắng, có người vì sĩ diện với họ hàng, có người đơn giản vì không biết cách khen.

Hiểu điều này để bớt một phần oán, chứ không phải để nói rằng cách đó đúng. Bởi tấm gương ấy có tác dụng phụ mà người treo không nhìn thấy: đứa trẻ không học được "mình cần cố gắng", nó học được "mình, như mình đang là, thì chưa đủ". Hai bài học đó nhìn ngoài giống nhau, nhưng bên trong khác nhau một trời một vực. Một cái tạo động lực. Một cái tạo vết.

Cái giá ít ai tính: mất luôn người anh em

Sự so sánh còn lấy đi một thứ nữa, âm thầm hơn: tình thân giữa những đứa trẻ trong nhà.

Hai chị em bị đặt lên hai đĩa cân suốt tuổi thơ thì khó lòng thân nhau như lẽ ra có thể. Đứa được khen thì mang gánh nặng phải luôn dẫn trước, và đôi khi mang cả cảm giác có lỗi mơ hồ với em mình. Đứa bị chê thì nhìn chị vừa thương vừa tủi, gần thì đau mà xa thì trống. Lớn lên, nhiều anh chị em giữ với nhau một khoảng cách lịch sự, không giận nhau điều gì cụ thể, chỉ là chưa bao giờ được phép đứng cạnh nhau mà không bị đo.

Nếu bạn thấy mình trong đó, có một điều đáng biết: người ở đĩa cân bên kia thường cũng không dễ chịu gì. Cả hai đều là trẻ con bị đặt vào một cuộc thi không ai đăng ký. Nhìn ra điều này, đôi khi, là bước đầu để hai người lớn tìm lại nhau bên ngoài cuộc thi cũ.

Tách giọng so sánh ra khỏi sự thật

Bây giờ đến phần quan trọng nhất: làm gì với cái giọng ấy trong đầu.

Điều đầu tiên cần thấy rõ: giọng so sánh là một thói quen của tâm, không phải một lời khai của sự thật. Nó nói "mình kém hơn người ta" bằng đúng cái ngữ điệu chắc nịch của mẹ ngày xưa, nên mình tin ngay. Nhưng chắc nịch không có nghĩa là đúng. Nó chỉ là một đoạn ghi âm cũ được bật lại, và nó bật một cách máy móc, bất kể mình đang thực sự sống thế nào.

Trong thực tập chánh niệm có một nguyên tắc đơn giản mà đổi được rất nhiều: mình không phải là suy nghĩ của mình, mình là người đang nghe thấy suy nghĩ đó. Khi câu so sánh nổi lên, thay vì chìm vào nó và tụt cảm xúc theo, mình lùi lại nửa bước và ghi nhận: à, giọng so sánh vừa bật. Chỉ vậy thôi. Không cần cãi nhau với nó, không cần chứng minh nó sai. Chỉ cần nhận ra nó là một giọng nói, không phải là mình, thì nó đã mất đi phần lớn quyền lực.

Và một sự thật để đặt cạnh đoạn ghi âm cũ: bạn không sinh ra để làm bản sao đạt chuẩn của bất kỳ ai. Cuộc đời bạn không phải là phiên bản lỗi của cuộc đời chị bạn, em bạn, hay "con nhà người ta". Nó là một cuộc đời khác, với xuất phát điểm khác, chất liệu khác, và chỉ có một người đủ thẩm quyền chấm nó: người đang sống nó.

Thước đo mượn của người khác thì đo kiểu gì mình cũng thiếu. Vì nó được đúc theo kích cỡ của một cuộc đời không phải của mình.

Điều bạn có thể mang theo hôm nay

Câu "sao không được như người ta" đã lấy của bạn đủ nhiều năm rồi. Bạn không cần trả thêm.

Từ hôm nay, mỗi lần giọng cũ bật lên, bạn có quyền nhận ra nó, gọi tên nó, rồi quay về với câu hỏi duy nhất thật sự đáng hỏi: so với chính mình hôm qua, mình đang sống thế nào. Đó là cuộc so sánh duy nhất công bằng, vì cả hai bên đều là bạn. Và trong cuộc so sánh đó, một ngày bạn dịu với mình hơn một chút đã được tính là hơn.