Con gái phải nhịn, con dâu phải chịu

Bữa cơm nhà có món cá. Đứa con gái nhỏ vừa gắp khúc giữa thì bà nội gõ nhẹ đũa: con gái con lứa, nhường em trai đi con. Đứa bé đặt khúc cá lại, gắp khúc đuôi. Nó mới sáu tuổi, chưa biết chữ phận là gì, nhưng bài học đầu tiên về phận đã xong: cái ngon nhường người khác, còn mình nhận phần còn lại, và như thế mới là ngoan.

Hai mươi năm sau, cô bé đó về làm dâu. Đêm đầu tiên ở nhà chồng, mẹ ruột dặn qua điện thoại: thôi con, một điều nhịn chín điều lành, phận làm dâu là phải chịu. Vẫn là bài học cũ, chỉ đổi chữ. Con gái thì nhịn. Con dâu thì chịu. Như thể cả đời người phụ nữ là một chuỗi những khúc cá đuôi.

Cái khuôn không ai ký tên

Điều đáng nói nhất về cái khuôn này: không ai nhận mình là tác giả. Bà bảo ngày xưa các cụ dạy thế. Mẹ bảo bà dạy mẹ thế. Đến lượt mình, mình dạy con gái mình thế, nhiều khi bật ra như một phản xạ, chưa kịp nghĩ.

Nó là một niềm tin được truyền tay qua nhiều đời, và vì được truyền lâu quá nên nó khoác cái áo của sự thật: con gái vốn phải vậy, xưa nay vẫn vậy. Nhưng xưa nay vẫn vậy không phải là bằng chứng của đúng. Nó chỉ là bằng chứng của lâu. Có những cái sai được truyền rất lâu, và sự nhường nhịn vô điều kiện được gắn cho riêng phận gái là một trong số đó.

Nhìn ra điều này là bước đầu tiên: cái mình đang mang không phải bản chất của mình, không phải đạo lý trời sinh. Nó là một cái khuôn được đúc từ một thời mà người phụ nữ không có đường lui, ở nhà chồng dù khổ mấy cũng phải bám lại vì không còn chỗ nào để về. Cái thời đó dạy phụ nữ chịu đựng như dạy một kỹ năng sống còn. Thời đó đã khác rồi, nhưng cái khuôn thì vẫn được truyền, vì người truyền nó không biết cách nào khác.

Thương người trao khuôn, không nhận cái khuôn

Đến đây dễ nảy ra một cảm giác: giận. Giận bà, giận mẹ, giận những người phụ nữ đi trước đã dúi cái khuôn này vào tay mình. Cảm giác đó có thật và không cần phải xấu hổ vì nó. Nhưng dừng lại ở giận thì chưa nhìn hết bức tranh.

Bà của bạn không phát minh ra cái khuôn. Bà nhận nó từ cụ, kèm theo cả một đời làm dâu có khi cay cực hơn mình bây giờ nhiều. Mẹ của bạn dạy bạn nhịn, thường không phải vì mẹ tin nhịn là sung sướng, mà vì mẹ đã sống bằng cách đó và chỉ biết cách đó. Dạy con nhịn, trong đầu mẹ, là dạy con cách an toàn để tồn tại ở nhà người ta. Đó là một tình thương, bị đóng khuôn.

Người trao khuôn cũng là người từng bị khuôn đè. Thấy được điều đó, mình có thể làm một việc tưởng như mâu thuẫn mà thật ra rất lành: thương bà, thương mẹ thật lòng, biết ơn những gì các bà các mẹ đã chịu để nuôi mình lớn, mà vẫn nhẹ nhàng đặt cái khuôn xuống, không nhận tiếp. Từ chối cái khuôn không phải là từ chối người trao. Hai chuyện đó tách được ra khỏi nhau, và tách được thì mình tự do mà không phải ghét ai.

Mình có thể nhận tình thương của mẹ mà không nhận cái khuôn kèm theo nó. Gói quà và tờ giấy gói là hai thứ khác nhau.

Nhịn có chọn lọc khác nhịn vô điều kiện

Nói vậy không có nghĩa là từ nay cứ va chạm là phải nói cho ra ngô ra khoai. Sống trong gia đình, có những lúc lùi một bước thật sự là khôn ngoan: chuyện nhỏ bỏ qua, lời nói lúc nóng không chấp, giữ hòa khí cho một dịp sum họp. Đó là nhịn có chọn lọc, nhịn vì mình đã cân nhắc và thấy bình an là cái đáng giữ hơn trong tình huống đó. Người nhịn kiểu này không thấy mình nhỏ đi, vì đó là lựa chọn của họ, và họ biết mình còn những lựa chọn khác.

Nhịn vô điều kiện là chuyện khác hẳn. Nó không phải lựa chọn, nó là phản xạ từ nỗi sợ: sợ bị chê hỗn, sợ mang tiếng, sợ làm mất lòng. Nó không có ngoại lệ, chuyện lớn cũng nhịn, bị xúc phạm cũng nhịn, thiệt thòi năm này qua năm khác cũng nhịn. Cái nhịn đó không sinh ra bình an, nó chỉ nén mọi thứ xuống, và thứ bị nén thì không mất đi, nó thành cục nghẹn trong ngực, thành những giọt nước mắt không rõ lý do, thành sự cay đắng rỉ ra ở tuổi già.

Phép thử đơn giản: sau khi nhịn, lòng mình nhẹ hay nặng? Nhẹ, thường là mình vừa chọn. Nặng, thường là mình vừa sợ. Tập phân biệt hai cái đó là tập lấy lại quyền quyết định, từng lần một.

Mình là người có thể dừng vòng lặp

Cái khuôn này sống được nhờ một thứ duy nhất: được truyền tiếp. Nó đi từ đời bà sang đời mẹ sang đời mình bằng những câu dặn ở mâm cơm, những lời khen con bé ngoan quá biết nhường, những cái lườm khi con gái cãi một câu mà con trai nói y hệt thì được cười xòa.

Nghĩa là nó cũng có thể dừng, ở bất cứ đời nào có một người nhìn ra nó. Mình không sửa được tuổi thơ của mình, nhưng bữa cơm chiều nay thì mình đang là người cầm đũa. Con gái mình có phải nhường tự động vì nó là con gái không, hay nhà mình chia phần theo kiểu khác? Nó có được nói con không thích mà không bị mắng hỗn không? Nó thấy mẹ nó được lên tiếng, hay thấy mẹ nó nuốt vào?

Không cần tuyên bố gì to tát. Vòng lặp mấy đời người dừng lại bằng những cái rất nhỏ như thế.

Một điều để bạn mang theo

Đứa bé gái năm nào đặt lại khúc cá giữa xuống đĩa, nó không làm gì sai cả, nó chỉ làm điều được dạy. Người lớn dạy nó cũng không ác, họ cũng chỉ truyền điều họ được trao. Không ai trong chuỗi ấy đáng bị ghét. Nhưng chuỗi ấy đáng được dừng.

Bạn được phép thương bà, thương mẹ bằng tất cả lòng mình, và đồng thời sống khác các bà các mẹ. Đó không phải là bất hiếu. Có khi đó mới là món quà lớn nhất tặng lại những người phụ nữ đi trước: sống cái phần đời mà họ đã không được phép sống, và nuôi một đứa con gái lớn lên không phải học chữ phận trước khi học chữ mình.