Không được yêu trong chính nhà mình

Trong bức ảnh gia đình chụp ngày Tết, chị đứng ngoài cùng, hơi lệch khỏi khung. Không ai xếp chị đứng đó. Chị tự đứng, theo một thói quen đã có từ rất lâu: trong nhà này, chỗ của mình là ở mép. Cả bữa cơm tất niên, mẹ hỏi han từng đứa, đến chị thì câu chuyện tự nhiên chuyển hướng. Không ai nặng lời với chị. Không ai đuổi chị. Chỉ là tình thương trong nhà chảy theo những đường rãnh có sẵn, và những đường rãnh ấy không chảy qua chỗ chị ngồi.

Đêm đó chị nằm trong căn phòng cũ của mình, nghe tiếng cả nhà cười ngoài kia, và thấy một cảm giác quen thuộc đến mức chị tưởng nó là một phần cơ thể: mình là khách trong chính nhà mình.

Nỗi đau không có bầm tím

Có những đứa con bị đánh, bị mắng, và ai nhìn vào cũng thấy tổn thương. Nhưng có những đứa con không bị gì cả, chỉ là không được gì cả. Không được hỏi han như anh chị em khác. Không được nhớ đến trong những quyết định chung. Thành tích của mình được nghe bằng nửa tai, chuyện buồn của mình làm không khí chùng xuống nên mình học cách thôi kể. Tình thương trong nhà là có thật, mình nhìn thấy nó mỗi ngày, nó chỉ không tới lượt mình.

Nỗi đau này khó nói ra ghê gớm, vì nó không có vết bầm nào để chỉ vào. Nói "cha mẹ không thương con" thì nghe như vô ơn, vì cha mẹ vẫn nuôi mình ăn học, vẫn lo cho mình những thứ đo đếm được. Người ngoài sẽ bảo: được thế còn đòi gì nữa. Thế là mình im. Và cái im đó cộng thêm một lớp nữa vào nỗi cô đơn: đến nỗi đau của mình cũng không có chỗ trong nhà.

Tôi muốn nói rõ điều này trước tiên: cảm giác của bạn có thật, và nó quan trọng. Trẻ con không chỉ cần cơm ăn áo mặc. Nó cần được nhìn thấy, được lắng nghe, được thuộc về. Thiếu những thứ đó, đứa trẻ đói theo một kiểu khác, cái đói không hiện ra trên cân nặng, nhưng hiện ra trong cả cuộc đời về sau.

Khi mình mang cơn đói ấy vào tình yêu

Đứa trẻ không được yêu đủ trong nhà thường lớn lên và làm một việc rất dễ hiểu: mang cơn đói ấy đi tìm chỗ khác. Và nơi hứa hẹn nhất, tưởng như bù đắp được tất cả, là tình yêu.

Đây là chỗ cần nhìn thật kỹ, vì cơn đói cũ làm mắt mình nhìn người khác đi. Một chút quan tâm nhỏ cũng thành ngọn lửa lớn với người đã lạnh quá lâu. Mình dễ gắn chặt rất nhanh với người đầu tiên làm mình thấy được nhìn thấy, chưa kịp xem người đó có thật sự tử tế không. Rồi khi mối quan hệ trở nên tệ, mình ở lại lâu hơn mức nên ở, chịu đựng nhiều hơn mức nên chịu, vì trong thâm tâm có một phép so sánh âm thầm: dù sao thế này vẫn còn hơn không có ai. Với người chưa từng biết cảm giác thuộc về, một tình yêu tồi vẫn có sức giữ chân của một mái nhà.

Nhìn ra vòng lặp này không phải để tự trách. Nó là hệ quả rất người của một thiếu hụt rất thật. Nhưng nhìn ra rồi thì mình có một lựa chọn mới: thôi bắt tình yêu làm công việc lẽ ra là của cha mẹ. Người yêu, người chồng, dù tốt đến đâu, cũng không lấp được cái giếng đào từ thời thơ ấu. Đòi họ lấp là làm khổ cả hai. Cái giếng ấy, mình sẽ lấp bằng con đường khác.

Người đói tình thương từ nhỏ dễ nhầm một giọt nước với một dòng sông. Không phải vì dại, mà vì đã khát quá lâu.

Được phép để tang điều mình không nhận được

Trong tâm lý học về mất mát có một khái niệm tôi thấy rất nhân hậu: người ta không chỉ để tang những gì đã mất, người ta còn cần để tang những gì lẽ ra phải có mà chưa bao giờ có. Một tuổi thơ được ôm ấp. Một người mẹ hỏi "hôm nay con thế nào" và ngồi nghe hết câu trả lời. Một chỗ giữa tấm ảnh gia đình. Những thứ đó, với bạn, là một mất mát có thật, dù nó không có đám tang nào.

Để tang nghĩa là gì? Nghĩa là cho phép mình buồn về nó một cách đàng hoàng, không vội gạt đi bằng "thôi cha mẹ cũng khổ", không tự mắng mình vô ơn. Cha mẹ có nỗi khổ của cha mẹ, điều đó thật. Nhiều người trong số họ cũng lớn lên mà không được ai nhìn thấy, nên không biết cách nhìn thấy con. Hiểu như vậy để bớt oán. Nhưng nỗi buồn của bạn không cần phải xếp hàng sau nỗi khổ của họ mới được tồn tại. Hai điều đó đứng cạnh nhau được.

Điều lạ lùng là: chỉ khi được phép buồn thật sự, người ta mới thôi chờ. Còn chừng nào chưa dám thừa nhận mất mát, mình còn âm thầm hy vọng một ngày nhà sẽ khác, còn gồng lên chứng minh, còn đau mỗi dịp Tết về. Để tang xong một điều, mình mới đặt nó xuống được.

Thôi chứng minh, bắt đầu tự nuôi

Sau để tang là một bước chuyển quan trọng: nghỉ việc chứng minh.

Rất nhiều người ngoài rìa đã dành cả thanh xuân cố kiếm cho được tấm vé vào giữa tấm ảnh gia đình: thành đạt hơn, hy sinh nhiều hơn, lo cho cha mẹ chu đáo hơn tất cả. Cứ như thể chỉ cần đủ điểm, tình thương sẽ được cấp. Nhưng tình thương không phải là học bổng. Nếu bao nhiêu năm cố gắng chưa đổi được nó, thì gần như chắc chắn vấn đề không nằm ở việc bạn chưa đủ giỏi. Vấn đề nằm ở chỗ người phát chưa từng biết cách phát về phía bạn.

Mình không xin được nước từ một cái giếng cạn, dù mình có ngoan đến đâu. Đó là chuyện của cái giếng, không phải chuyện của cơn khát.

Nghỉ chứng minh không có nghĩa là bỏ cha mẹ, cũng không có nghĩa là hết thương. Nó chỉ có nghĩa là: từ nay, mình lo cho cha mẹ vì mình chọn thương, không phải để đổi lấy một suất được thương. Và phần tình thương mình thiếu, mình chủ động nuôi từ những nguồn mới: những người bạn coi mình là ưu tiên chứ không phải phương án dự phòng, những cộng đồng nơi mình được chào đón như mình là, và trên hết, từ chính mình. Người ta gọi đó là học làm cha mẹ của chính mình: tự hỏi han mình, tự nấu cho mình bữa tử tế, tự bênh mình khi cả thế giới im lặng. Nghe nhỏ nhặt, nhưng đó chính là những đường rãnh mới cho tình thương chảy về phía bạn.

Khi nào cần một người chuyên môn đồng hành

Nỗi đau không được yêu trong nhà mình là loại nỗi đau nằm sâu, và có những giai đoạn nó cần nhiều hơn sự tự chăm sóc. Nếu cảm giác trống rỗng, không thuộc về đâu kéo dài và ngày một nặng, nếu bạn thấy mình lặp đi lặp lại những mối quan hệ làm mình khổ mà không dừng được, nếu nỗi buồn chuyển thành mất ngủ triền miên, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc có lúc bạn nghĩ rằng mình biến mất cũng chẳng ai để ý, thì xin đừng đi một mình nữa. Một nhà chuyên môn tâm lý có thể ngồi cùng bạn ở những chỗ bài viết này không chạm tới được. Tìm đến họ là một cách tự nuôi mình, đúng nghĩa nhất.

Điều bạn có thể mang theo hôm nay

Việc tình thương trong nhà không tới lượt bạn chưa bao giờ là bằng chứng bạn không đáng được thương. Nó chỉ là bằng chứng rằng bạn đã sinh ra giữa những người không biết cách trao, hoặc đã trao lệch dòng. Cơn khát của bạn là thật, mất mát của bạn là thật, và bạn được phép buồn cho nó.

Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Tình thương không chỉ có một nguồn, và nguồn gần bạn nhất đang ở ngay đây, trong chính bàn tay bạn. Bắt đầu từ một câu hỏi mỗi tối, một bữa ăn tử tế cho mình, một lần dám nhận lời quý mến của một người bạn mà không nghi ngờ. Từng chút như thế, bạn đang xây một mái nhà mới, ở một nơi không ai đuổi được bạn ra rìa: bên trong chính mình.