Làm sao để tha thứ cho chính mình sau khi phá thai

Có một loại đau mà người ta không kể được với ai, vì kể ra là phải nói thành lời một điều mình đã giấu suốt nhiều năm.

Nhiều người phụ nữ đến ngồi với tôi, ban đầu không nói được câu nào. Họ giỏi giang, tử tế, chăm con, lo cho cả nhà. Nhìn bên ngoài không ai đoán được rằng mỗi đêm, khi cả nhà đã ngủ, họ vẫn nằm nghĩ về một đứa con họ đã không giữ lại. Và điều làm họ kiệt sức không phải là chuyện đã xảy ra. Mà là một câu họ tự nói với mình mỗi ngày: "Mình không xứng được tha thứ."

Nếu bạn cũng đang mang câu đó, tôi viết bài này cho bạn. Không phải để phán xét, cũng không phải để bảo bạn "hãy quên đi". Mà để cùng bạn tháo, thật chậm, cái nút thắt nặng nhất trong lòng người mẹ: tha thứ cho chính mình.

Đây là bài trong loạt Chữa lành sau mất con. Bạn có thể đọc nó riêng, hoặc đọc cùng bài tổng quan để thấy trọn hành trình.

Tội lỗi không phải là một bản án

Điều đầu tiên tôi muốn nói, và nói thật rõ, là: cảm giác tội lỗi mà bạn mang không có nghĩa bạn là người xấu.

Trong tâm lý học, người ta phân biệt hai thứ rất hay bị nhầm. Tội lỗi (guilt) là cảm giác "tôi đã làm một điều khiến tôi đau lòng". Xấu hổ (shame) là cảm giác "tôi là một con người tồi tệ". Tội lỗi nói về một hành động. Xấu hổ nói về toàn bộ con người bạn. Và phần lớn những người mẹ tôi gặp không dừng ở tội lỗi, họ trượt sang xấu hổ, họ kết án cả con người mình vì một quyết định trong một hoàn cảnh.

Nhưng bạn không phải là điều tồi tệ nhất từng xảy đến với bạn. Bạn cũng không phải là quyết định khó khăn nhất bạn từng buộc phải đưa ra. Một hành động, dù đau đến đâu, cũng không định nghĩa trọn vẹn một con người, nhất là một con người vẫn còn thương, còn nhớ, còn day dứt đến tận hôm nay. Chính sự day dứt đó đã nói lên bạn là ai: một người có trái tim.

Hãy thương lấy bạn của ngày xưa

Có một điều rất bất công mà chúng ta hay làm với chính mình: chúng ta lấy con mắt, sự hiểu biết, và hoàn cảnh của bạn hôm nay để phán xét bạn của nhiều năm trước.

Nhưng bạn của ngày ấy là một người khác. Có thể cô ấy còn rất trẻ. Có thể cô ấy không có tiền, không có ai bên cạnh, không có một mái nhà an toàn để đón một đứa trẻ. Có thể cô ấy bị dồn vào chân tường bởi một người đàn ông, bởi gia đình, bởi nỗi sợ, bởi hoàn cảnh mà hôm nay bạn nhìn lại vẫn thấy nghẹn. Cô ấy đã đứng ở một ngã ba không có con đường nào lành lặn, và cô ấy đã chọn con đường mà lúc đó cô ấy tin là ít tổn thương nhất, cho cả cô ấy và cho đứa trẻ.

Tôi từng ngồi với nhiều người phụ nữ mà khi họ kể lại hoàn cảnh của mình năm xưa, tôi chỉ muốn ôm lấy cô gái trong câu chuyện đó. Không phải để bênh vực. Mà vì cô ấy đã một mình gánh một điều quá sức, và suốt bao năm chưa ai nói với cô ấy một câu tử tế.

Bạn của ngày xưa xứng đáng được thương, không phải bị kết án thêm một lần nữa bởi chính bạn.

Nghiên cứu về cảm xúc sau khi mất thai cho thấy: những người từng cảm thấy bị ép buộc, bởi bạn đời, gia đình hay hoàn cảnh kinh tế, thường mang nhiều dằn vặt hơn hẳn những người thấy quyết định thật sự là của riêng mình. Nếu bạn thuộc nhóm bị dồn vào đường cùng, xin đừng một mình gánh toàn bộ trách nhiệm cho một điều mà lúc đó bạn gần như không còn lựa chọn.

Ba bước để tha thứ cho chính mình

Tha thứ cho bản thân không phải là một khoảnh khắc. Không phải hôm nay bạn quyết định "thôi, tha cho mình" là xong. Nó là một tiến trình, và tôi thấy nó thường đi qua ba bước, thật chậm.

Bước 1: Nhìn thẳng vào sự thật, không chối, cũng không phóng đại

Nhiều năm, người mẹ sống trong hai thái cực. Một là chối bỏ, đẩy chuyện xuống thật sâu, cố không nghĩ tới, nhưng nó vẫn rỉ máu âm thầm. Hai là phóng đại, biến mình thành kẻ tội đồ ghê gớm nhất, gán cho mình mọi tội lỗi của vũ trụ.

Bước đầu tiên của chữa lành là nhìn sự thật đúng như nó là. Không hơn, không kém. Một chuyện đã xảy ra. Nó đau. Bạn có phần của mình trong đó, và cũng có cả hoàn cảnh, cả những người khác, cả những điều nằm ngoài tay bạn. Nhìn thẳng như vậy không phải để tự đánh mình. Nhìn thẳng là để bạn thôi phải tiêu tốn sức lực cả đời cho việc chạy trốn một điều mà thật ra bạn có thể học cách mang theo.

Trong nhiều năm thực hành thiền Vipassana, điều tôi học được sâu nhất là: một cảm xúc, khi được nhìn thẳng và ngồi yên bên cạnh nó, sẽ dịu đi. Chính sự né tránh mới nuôi nó lớn lên. Nỗi đau của bạn cũng vậy. Nó cần được thấy, được gọi tên, chứ không cần bị nhốt.

Bước 2: Tha thứ như một hành động tự thương, không phải tự bào chữa

Nhiều người mẹ không dám tha thứ cho mình vì họ nghĩ: tha thứ nghĩa là nói "chuyện đó không sao". Không phải. Tha thứ cho bản thân không xóa đi chuyện đã xảy ra, không nói rằng nó không quan trọng.

Tha thứ cho chính mình là nói một câu khác: "Chuyện đó có thật, nó đau, và tôi vẫn xứng đáng được sống tiếp, được bình an, được hạnh phúc." Bạn tha thứ không phải vì bạn vô can, mà vì bạn không muốn tự hành hạ mình đến hết đời cho một điều bạn không thể thay đổi được nữa.

Nhà tâm lý Kristin Neff, người nghiên cứu về lòng trắc ẩn với chính mình (self-compassion), chỉ ra rằng đối xử với bản thân bằng sự dịu dàng, như cách ta an ủi một người bạn thân đang đau, giúp con người phục hồi tốt hơn nhiều so với việc tự phê phán nghiệt ngã. Bạn hãy thử hình dung: nếu người bạn thân nhất của bạn ngồi trước mặt và kể cho bạn nghe đúng câu chuyện của bạn, bạn sẽ nói gì với cô ấy? Chắc chắn không phải "chị đáng bị như vậy". Bạn sẽ nói những lời dịu dàng. Vậy thì hãy tập nói với chính mình bằng đúng giọng đó.

Bước 3: Giữ lòng mình sạch bằng cách thôi để "quan tòa bên trong" phán xử

Trong mỗi chúng ta có một giọng nói phán xét, một quan tòa bên trong luôn tìm cách kết tội mình. Với người mẹ mang nỗi đau mất con, quan tòa đó nói suốt: "Mày không xứng làm mẹ", "Mày không được phép vui", "Mày phải trả giá".

Chữa lành không phải là chiến thắng quan tòa đó trong một trận. Mà là mỗi lần nó lên tiếng, bạn nhận ra đó chỉ là một giọng nói cũ, không phải sự thật, và bạn nhẹ nhàng đặt tay lên ngực mình mà nói: "Mình đã làm điều tốt nhất mình có thể lúc đó. Mình được phép sống tiếp." Làm đi làm lại, ngày này qua ngày khác. Đó là cách bạn giữ vết thương sạch để nó lành, thay vì cào lại nó mỗi đêm.

Khi tâm linh giúp được bạn

Với nhiều phụ nữ Việt, tha thứ cho chính mình còn gắn với một câu hỏi lớn hơn: con có tha thứ cho mẹ không, con giờ đang ở đâu, mẹ có thể làm gì cho con.

Tôi chia sẻ phần này như một góc nhìn, một truyền thống mà nhiều người thấy được an ủi, chứ không khẳng định đó là chân lý khoa học. Nếu bạn không theo con đường tâm linh nào, bạn hoàn toàn có thể bỏ qua phần này, và sự chữa lành của bạn vẫn trọn vẹn.

Nhiều truyền thống tin rằng tình thương giữa mẹ và con không mất đi, rằng đứa con thấu hiểu hoàn cảnh của mẹ hơn ta tưởng, và rằng người mẹ có thể kết nối, nói lời xin lỗi, gửi lời yêu thương tới con. Osho, người thầy tâm linh mà tôi có đọc, hay nói về sự tha thứ như một cách buông cho chính mình được nhẹ, chứ không phải một món nợ phải trả. Trong tinh thần Phật giáo mà tôi thực hành, buông bỏ không có nghĩa là quên hay chối, mà là thôi bám vào nỗi đau như bám vào một hòn than nóng trong lòng bàn tay.

Với người mang niềm tin ấy, có những thực hành nhỏ mang lại sự nhẹ lòng rất thật: đặt cho con một cái tên, viết một lá thư gửi con, thắp một ngọn nến vào một ngày bạn dành riêng cho con, hoặc chỉ ngồi yên một lát và thầm nói với con những điều bạn luôn muốn nói. Đây không phải mê tín. Đây là cách trái tim bạn được cất lời.

Một thực hành nhỏ: lá thư tha thứ

Nếu bạn muốn thử một điều, tôi mời bạn viết hai lá thư ngắn. Không cần hay. Chỉ cần thật. Không ai đọc ngoài bạn.

• Lá thư thứ nhất, gửi con. Nói với con điều bạn luôn muốn nói. Xin lỗi, nếu lòng bạn cần. Kể cho con nghe hoàn cảnh của bạn ngày đó. Nói với con rằng bạn thương con.
• Lá thư thứ hai, gửi chính bạn của ngày xưa. Viết cho cô gái đã đứng ở ngã ba đường năm ấy. Nói với cô ấy điều mà suốt bao năm chưa ai nói: rằng cô ấy đã cố hết sức, rằng cô ấy không đơn độc nữa, rằng cô ấy được tha thứ.

Nhiều người mẹ kể với tôi rằng đêm họ viết xong hai lá thư ấy là đêm đầu tiên sau rất nhiều năm họ ngủ được một giấc trọn vẹn. Nỗi đau không biến mất. Nhưng nó chuyển từ một thứ gặm nhấm họ trong bóng tối thành một điều họ có thể mang theo trong ánh sáng.

Những điều bạn có thể làm ngay hôm nay

• Viết một câu, chỉ một câu, cho con hoặc cho chính mình.
• Khi quan tòa bên trong lên tiếng, hãy nhận ra nó, và đáp lại bằng một câu dịu dàng: "Mình đã làm điều tốt nhất mình có thể lúc đó."
• Nói ra với một người bạn thật sự tin tưởng, dù chỉ một người, điều bạn chưa từng kể. Bí mật mang một mình rất nặng.
• Cho phép mình một điều tử tế hôm nay, dù nhỏ. Bạn xứng đáng.

Câu hỏi thường gặp

Tôi phá thai, tôi có quyền đau buồn và tưởng nhớ con không?

Có. Nỗi đau không đòi hỏi bạn phải "vô can" mới được phép có. Bạn được quyền thương tiếc, được quyền tưởng nhớ, được quyền chữa lành, bất kể chuyện đã xảy ra như thế nào.

Nếu tôi tha thứ cho mình, có phải tôi đang xem nhẹ chuyện đã xảy ra?

Không. Tha thứ cho bản thân không xóa đi chuyện đã xảy ra, cũng không nói rằng nó không quan trọng. Nó chỉ nói rằng bạn thôi tự hành hạ mình cho một điều bạn không thể thay đổi được nữa, và bạn chọn sống phần đời còn lại một cách tử tế với chính mình.

Tôi thấy nhẹ nhõm sau khi phá thai, tôi có phải người vô tâm không?

Không. Nhẹ nhõm là một trong nhiều cảm xúc hoàn toàn bình thường, nhất là khi thai kỳ đi kèm nhiều lo sợ hoặc hoàn cảnh khó khăn. Cảm xúc của bạn, dù là gì, cũng không phán xét tư cách của bạn.

Đã nhiều năm rồi mà tôi vẫn chưa tha thứ được cho mình. Tôi có vấn đề không?

Không. Đây là nút thắt sâu nhất, và nó cần thời gian. Nếu nỗi đau khiến bạn không thể sinh hoạt như trước, mất ngủ kéo dài, tuyệt vọng sâu, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, xin xem đó là dấu hiệu cần được giúp đỡ, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối. Hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc một đường dây hỗ trợ. Bạn xứng đáng được nâng đỡ.