Chăm cha mẹ già mà không kiệt sức

Hai giờ sáng, mẹ gọi vì trở mình không được. Chị dậy đỡ mẹ, thay tấm lót, ngồi xoa lưng cho mẹ đến khi mẹ thiếp đi. Về lại giường thì con nhỏ khóc. Sáu giờ sáng chị dậy nấu cháo, chia thuốc, đưa con đi học rồi đi làm. Guồng ấy quay đã hơn hai năm. Hôm chị kể với tôi, chị chỉ nói được nửa câu: nhiều lúc em mong... rồi chị im bặt, như thể nói hết câu ra là thành đứa con bất hiếu.

Tôi muốn viết bài này cho những người đang ở khúc giữa của cuộc đời như chị: trên là cha mẹ già đau bệnh, dưới là con nhỏ đang tuổi cần mẹ, và ở giữa là một người phụ nữ đang mòn dần mà không dám kêu.

Mệt mà không dám than

Cái mệt của người chăm cha mẹ già có một chỗ nghẹn riêng: nó không được phép tồn tại. Than mệt vì công việc thì được. Than mệt vì con thì còn có người cảm thông. Nhưng than mệt vì chăm cha mẹ, ta sợ người ngoài nhìn vào, sợ họ hàng xì xào, và sợ nhất là tiếng nói trong đầu mình: cha mẹ nuôi mình cả đời, mình chăm lại có mấy năm mà đã kêu.

Thế là cái mệt bị nén xuống. Nó không biến mất. Nó chuyển thành cáu gắt với con, thành những đêm nằm mà đầu không tắt được, thành cảm giác tê dại làm mọi việc như cái máy. Có người còn thấy mình bắt đầu bực cả với cha mẹ, rồi lập tức tự ghê sợ chính mình vì đã bực.

Mong được nhẹ gánh không phải là tội

Tôi muốn nói rõ điều này, vì rất ít ai nói ra: nếu có những khoảnh khắc bạn mong được nghỉ, mong ai đó thay mình, thậm chí thoáng mong mọi chuyện kết thúc, rồi hoảng hốt vì ý nghĩ đó, thì bạn không phải người xấu. Bạn là một con người đang vác một gánh quá nặng trong một thời gian quá dài.

Cảm xúc không phải là hành động. Thoáng mong được nhẹ gánh không có nghĩa là bạn hết thương cha mẹ. Ngược lại là khác: chính vì còn thương, còn cố, nên bạn mới kiệt đến mức ấy. Người dửng dưng đã buông từ lâu rồi, đâu có mệt.

Cảm thấy nặng không có nghĩa là hết thương. Chính vì còn thương nên gánh mới nặng đến vậy.

Trong nhà Phật có một cái nhìn rất người về chuyện này: mọi cảm thọ đến rồi đi, tự nó không phải tội, không phải phước. Vấn đề không nằm ở chỗ ý nghĩ mệt mỏi có khởi lên hay không, mà ở chỗ ta có đè nó xuống rồi tự kết án mình hay không. Cái tự kết án ấy mới là thứ bào mòn ta gấp đôi: vừa mệt thân, vừa mệt vì xấu hổ với cái mệt của mình.

Việc này vốn quá sức một người

Có một sự thật thực tế mà ta hay quên: chăm một người bệnh lâu dài, đúng nghĩa, là công việc của nhiều người. Ở bệnh viện, việc đó được chia cho các ca trực, người này nghỉ thì người kia làm. Vậy mà trong nhiều gia đình, toàn bộ khối lượng ấy dồn lên một người, thường là con gái hoặc con dâu, kèm thêm việc nhà, việc cơ quan, con cái. Không ai xếp lịch cho chị ấy nghỉ ca.

Nhìn như vậy để thấy: nếu bạn đang đuối, đó không phải vì bạn kém cỏi hay thiếu hiếu. Đó là vì bạn đang một mình làm phần việc vốn dành cho một đội. Người đuối trong hoàn cảnh đó là chuyện đương nhiên, không phải khuyết điểm.

Và vì nó là việc của nhiều người, nên chia gánh không phải là trốn tránh. Gọi anh chị em cùng góp, người góp công, người góp của. Thuê người đỡ đần vài buổi nếu lo được. Nhận lời khi hàng xóm, họ hàng ngỏ ý giúp. Nói với chồng con rằng mẹ cần mọi người chia việc nhà. Đó không phải là đẩy cha mẹ cho người khác. Đó là cách giữ cho người chăm chính không gục giữa đường, vì bạn gục thì cha mẹ mới thật sự không còn ai.

Đeo mặt nạ oxy cho mình trước

Trên máy bay, người ta dặn: đeo mặt nạ oxy cho mình trước khi giúp người bên cạnh. Không phải vì mình quan trọng hơn, mà vì mình ngất thì không cứu được ai.

Chăm cha mẹ già là chuyến bay dài. Mặt nạ oxy của bạn có thể rất nhỏ: một giấc ngủ được ai đó gác đêm giùm, một buổi sáng đi bộ một mình, một bữa được ăn chậm, mười phút ngồi yên theo dõi hơi thở cho thần kinh dịu xuống. Những thứ đó nghe có vẻ xa xỉ khi nhà đang có người bệnh. Nhưng nó không phải phần thưởng để dành khi xong việc. Nó là điều kiện để bạn còn đi tiếp, vì việc này không xong trong một tuần.

Bạn chăm mẹ tốt nhất không phải khi bạn vắt kiệt mình, mà khi bạn còn đủ sức ngồi nắm tay mẹ với cái tâm còn mềm.

Khi nào cần thêm người đỡ

Có những dấu hiệu cho thấy cái mệt đã vượt ngưỡng tự xoay xở: mất ngủ kéo dài dù có cơ hội ngủ, không còn thiết những thứ mình từng thích, khóc không rõ lý do hoặc trơ ra không khóc nổi, gắt gỏng thường xuyên với người mình thương, hay ý nghĩ tiêu cực về bản thân lặp đi lặp lại nhiều tuần.

Nếu bạn thấy mình trong đó, đừng chỉ cắn răng thêm. Hãy nói với người mình tin cậy, đi khám sức khỏe, và cân nhắc tìm đến người có chuyên môn về tâm lý. Tôi không viết được cho riêng hoàn cảnh của bạn điều gì nên làm về mặt chăm sóc y tế, việc đó cần người trực tiếp thăm khám. Tôi chỉ chắc một điều: tìm trợ giúp sớm là chăm cả nhà, không phải bỏ cuộc.

Hiếu là đường dài

Chữ hiếu không đo bằng việc bạn gồng được bao lâu trước khi gãy. Nó nằm ở tấm lòng bền bỉ, ở sự có mặt mà bạn còn giữ được cho cha mẹ qua năm tháng. Mà muốn bền, người gánh phải được nghỉ, được đỡ, được phép mệt.

Nên nếu hôm nay bạn đang kiệt, xin đừng cộng thêm vào gánh ấy một bản án bất hiếu. Bạn đang làm một việc tử tế và khó bậc nhất đời người. Hãy để người khác đỡ một tay, để mình được ngủ một giấc, và ngày mai lại ngồi xuống bên cha mẹ, với đôi vai đỡ mỏi hơn một chút.