Chưa từng sống cho mình một ngày

Quán cà phê trưa chủ nhật, mấy chị em ngồi với nhau. Ai đó hỏi vui: nếu được một ngày hoàn toàn tự do, không ai cần mình, chị sẽ làm gì? Cả bàn cười, kể đủ thứ. Riêng chị im lặng. Không phải chị không muốn trả lời. Là chị không biết trả lời. Bốn mươi hai tuổi, chị nhận ra mình chưa từng nghĩ tới câu hỏi ấy một cách nghiêm túc. Học ngành ba mẹ chọn. Cưới lúc nhà giục. Về ở đâu, sinh mấy đứa, nghỉ việc hay đi làm, lễ tết bên nào, mọi lựa chọn lớn nhỏ trong đời chị đều xoay quanh một câu: sao cho mọi người êm. Còn chị muốn gì, câu hỏi ấy chưa bao giờ đến lượt.

Chị không giận ai. Chị chỉ chợt thấy trống, như vừa nhận ra mình vắng mặt trong chính cuộc đời mình.

Nỗi khổ không có tên gọi

Nỗi khổ này khó nói ra, vì nói ra nghe như vô ơn. Chồng không tệ, con ngoan, nhà cửa yên ổn, than cái gì? Nhiều phụ nữ mang cảm giác này đã tự mắng mình như thế suốt nhiều năm: mình sướng hơn khối người, sao còn thấy thiếu.

Nhưng cái thiếu ấy có thật. Nó không phải thiếu ăn thiếu mặc. Nó là thiếu mình. Sống mấy chục năm mà chưa có ngày nào lựa chọn của mình xuất phát từ lòng mình, thì dù mọi thứ quanh ta đầy đủ, bên trong vẫn có một chỗ hụt. Cảm giác ấy không phải là vô ơn. Nó là tín hiệu của một con người vẫn còn đó, vẫn đợi được sống.

Vì sao ta thành ra như vậy

Không phải tự nhiên mà một người quen gác mình lại phía sau.

Con gái trong nhiều gia đình Việt được khen nhiều nhất khi biết nhường: nhường em, nhường khách, ăn sau, ngồi mâm dưới. Lớn thêm chút thì học "con gái lớn phải biết lo cho nhà". Lấy chồng thì "thuyền theo lái". Ở đâu người phụ nữ cũng được dạy rằng chỗ của mình là phía sau nhu cầu của người khác, và phần thưởng cho sự lùi lại ấy là được khen: đảm đang, hiền, biết điều.

Lời khen là một sợi dây rất êm. Bị mắng thì người ta còn biết mình đang chịu thiệt. Được khen vì chịu thiệt thì ta tưởng đó là giá trị của mình, và tự nguyện chịu tiếp. Dần dần, muốn gì cho riêng mình là thấy có lỗi. Chữ "ích kỷ" treo lơ lửng trên đầu, chỉ chờ mình mua một món đồ cho mình, đi một buổi học cho mình, là rơi xuống.

Và còn một nỗi sợ sâu hơn: sợ mình đổi thì nhà xáo trộn. Cả hệ thống gia đình đã quen vận hành trên sự có mặt vô điều kiện của mình. Mình lùi lại một bước là hình như mọi thứ chao đảo. Nên thôi, để mai. Mai của mấy chục năm.

Trong danh sách những người mình quan tâm, mình chưa từng có tên.

Chăm mình không phải là bỏ người

Đây là chỗ cần gỡ cho đúng, vì hiểu sai chỗ này là kẹt mãi.

Sống cho mình không có nghĩa là mặc kệ chồng con, sống ngược lại kiểu cũ. Từ bi trong đạo Phật chưa bao giờ loại trừ chính mình. Thầy Thích Nhất Hạnh hay nhắc một ý rất giản dị: mình phải có an, có vui trong lòng, thì mới có gì mà hiến tặng cho người khác. Người mẹ cạn kiệt không tưới được cho ai. Chăm sóc chính mình, vì thế, không phải là chối bỏ vai trò, mà là giữ cho cái giếng còn nước.

Tâm lý học nói cùng một hướng bằng chữ khác: ranh giới. Ranh giới không phải bức tường ngăn mình với người thân. Nó là cánh cửa có bản lề: mình vẫn mở ra cho người mình thương, nhưng mình cũng được quyền khép lại để thở. Một người có ranh giới lành mạnh thương người khác bền hơn, ít oán hơn. Vì tình thương của họ là cho đi, không phải bị rút cạn.

Còn sự hy sinh không có ranh giới thì sớm muộn cũng lên men thành ấm ức. Ấm ức lâu ngày rò rỉ ra thành cằn nhằn, lạnh nhạt, tủi thân. Người nhà nhận được một người luôn có mặt nhưng không còn vui. Đó có thật là món quà ta muốn tặng họ không?

Điều hay bị hiểu sai

Chữ "ích kỷ" bị dùng sai nhiều nhất ở đây.

Ích kỷ là chỉ biết mình, giành phần của người khác về mình. Còn tính cả mình vào những người cần được chăm sóc, đó không phải ích kỷ. Đó là công bằng. Một người mẹ chia cam cho ba đứa con và giữ cho mình một múi, không ai gọi là tham. Vậy mà bao nhiêu năm, ta chia cả quả đời mình đi mà không dám giữ lại một múi.

Cũng đừng tưởng sống cho mình là phải làm điều gì to tát, bỏ nhà đi tìm chính mình như trong phim. Được là mình thường bắt đầu nhỏ hơn thế nhiều: một lớp học mình thích, một buổi sáng cà phê một mình, một môn thể dục, một cái cây, một cuốn sổ. Nhỏ, nhưng là của mình, do mình chọn, không phải để phục vụ ai.

Và khi mình bắt đầu, sẽ có người quen miệng trách. Không phải vì mình sai, mà vì họ quen với phiên bản cũ của mình. Cần thời gian để mọi người học lại. Cần cả thời gian để chính mình thôi thấy có lỗi. Cảm giác có lỗi lúc đầu không phải bằng chứng mình làm sai. Nó chỉ là thói quen cũ đang giãy.

Một câu để mang theo

Bạn đã dành cả một quãng đời dài để mọi người được êm. Điều đó nói lên sức thương rất lớn trong bạn, đừng phủ nhận nó. Chỉ là từ hôm nay, sức thương ấy cần thêm một địa chỉ: chính bạn.

Không cần một cuộc cách mạng. Chỉ cần từ nay, mỗi lần lên danh sách những người mình cần lo, nhớ viết thêm một cái tên. Tên của bạn. Viết ở dòng nào cũng được, miễn là có. Một ngày sống cho mình không lấy đi của ai điều gì. Nó chỉ trả về cho gia đình bạn một người phụ nữ còn nguyên vẹn, và trả về cho bạn chính bạn.