Đi nhầm đường mười mấy năm: khi biết mình sống sai nghề

Sáng thứ hai, chuông báo thức reo, chị nằm im thêm một lúc, nhìn lên trần nhà. Không phải mệt vì thiếu ngủ. Là một cái nặng khác, khó gọi tên hơn: lại một tuần nữa làm cái việc mà lòng mình không ở đó. Chị làm nghề này mười bốn năm. Đồng nghiệp bảo chị vững nghề, lương ổn, còn muốn gì nữa. Chị cũng tự bảo mình vậy. Nhưng có một buổi chiều, đứng chờ đèn đỏ, chị chợt nghĩ: nếu cứ thế này thêm hai mươi năm nữa thì sao. Và chị thấy sợ.

Biết mình đang sống sai nghề là một nỗi khổ ít được thừa nhận. Vì nhìn từ ngoài, mọi thứ đang ổn. Chỉ người trong cuộc biết cái giá của việc mỗi ngày phải rời xa chính mình tám tiếng.

Vì sao ngày xưa mình chọn con đường này

Trước khi trách mình chọn sai, hãy nhìn lại xem ai đã chọn.

Rất nhiều người trong thế hệ chúng ta không thật sự chọn nghề. Mười bảy tuổi, điền nguyện vọng theo lời cha mẹ, theo ngành nào "dễ xin việc", "ổn định", "con gái làm hợp". Nhà đã vất vả nuôi mình ăn học, mình không dám đặt ước muốn của mình lên bàn cân. Có người còn không biết mình muốn gì, vì từ bé tới lớn chưa ai hỏi câu đó một cách nghiêm túc.

Vậy nên cái gọi là "chọn sai nghề" thường không phải lỗi của cô bé mười bảy tuổi năm ấy. Cô bé đã làm điều tốt nhất có thể với hiểu biết và hoàn cảnh lúc đó: làm yên lòng cha mẹ, đi con đường an toàn. Đó không phải dại dột. Đó là hiếu thảo và thiếu thông tin, cộng lại.

Hiểu điều này quan trọng, vì chừng nào còn tự trách "tại mình ngu, tại mình hèn", chừng đó ta còn kẹt trong quá khứ. Tha cho cô bé năm ấy xong, ta mới rảnh tay lo cho người phụ nữ hôm nay.

Cái bẫy của những năm đã bỏ vào

Điều giữ chân ta lại thường không phải là tình yêu với nghề. Là hai chữ "tiếc" và "sợ".

Tiếc mười mấy năm đã bỏ vào: bằng cấp, kinh nghiệm, vị trí, các mối quan hệ. Bỏ bây giờ thì mấy năm đó thành công cốc à? Tâm lý học có nhận ra một cái bẫy quen thuộc của tâm trí ở đây: ta ở lại một lựa chọn không còn hợp, chỉ vì đã lỡ đầu tư vào nó quá nhiều. Giống như ngồi xem cho hết một bộ phim dở chỉ vì đã trót xem nửa đầu. Cái đã bỏ ra thì dù đi hay ở cũng không lấy lại được. Câu hỏi đúng không phải là "đã bỏ vào bao nhiêu", mà là "từ hôm nay trở đi, con đường nào đáng sống hơn".

Và sợ. Sợ tuổi này rồi ai nhận, sợ học lại từ đầu, sợ người ta cười, sợ thất bại thì không còn gì để đổ lỗi. Nỗi sợ ấy có thật và đáng được tôn trọng. Nhưng nó hay nói quá lên. Nó bảo "đổi nghề là mất hết", trong khi sự thật gần như không bao giờ là mất hết.

Những năm qua không phải là đi nhầm hoàn toàn. Bạn không quay về vạch xuất phát, bạn quay về với chính mình, mang theo tất cả những gì đã học.

Những năm ấy không mất trắng

Thử ngồi xuống và kiểm kê thật lòng mà xem. Mười mấy năm đi làm, dù trái nghề, đã cho bạn những thứ không trường lớp nào dạy: biết làm việc với người khó, biết chịu áp lực, biết một ngành từ trong ra ngoài, biết mình chịu được gì và không chịu được gì. Ngay cả cái nhận ra "nghề này không phải của mình" cũng là một hiểu biết đắt giá mà cô bé mười bảy tuổi chưa có.

Người sang chương mới ở tuổi ba mấy, bốn mấy không đi bằng đôi tay trắng của tuổi hai mươi. Họ đi bằng vốn liếng của cả quãng đường cũ, chỉ là dùng nó cho một nơi hợp hơn.

Vô thường không phải là lời dọa, mà là một cánh cửa

Đạo Phật nói mọi thứ đều vô thường. Ta hay nghe câu đó như một lời buồn: cái gì rồi cũng qua. Nhưng ngồi thiền đủ lâu, quan sát thân tâm mình đủ kỹ, ta thấy vô thường còn có mặt kia, rất sáng: vì mọi thứ đều đang đổi, nên không có gì bắt ta phải đứng yên.

Con người mười bảy tuổi điền nguyện vọng năm ấy đã không còn. Con người chịu đựng suốt mười mấy năm qua cũng đang đổi từng ngày. Nghề nghiệp, danh xưng, vai trò, tất cả đều là những chiếc áo, không phải da thịt. Vô thường nghĩa là: bạn được phép sang chương. Không ai sống một chương suốt đời cả, kể cả những người tưởng như ổn định nhất.

Điều duy nhất vô thường không cho phép, là tưởng rằng mình còn vô hạn thời gian để trì hoãn.

Điều hay bị hiểu sai

Nhận ra mình sai nghề không có nghĩa là phải nộp đơn nghỉ việc ngay ngày mai. Đây là chỗ nhiều người hiểu lầm, và chính hiểu lầm này làm họ không dám nghĩ tiếp: cứ tưởng đã nghĩ đến chuyện đổi là phải đập hết làm lại, thấy rủi ro quá nên thôi, đóng luôn cánh cửa.

Sự thật là giữa "chịu đựng tiếp" và "nhảy vực" còn cả một khoảng rộng: những bước nhỏ để thăm dò. Học một thứ mình tò mò vào buổi tối. Làm thử việc mình thích ở quy mô nhỏ, cuối tuần. Nói chuyện với ba người đang làm nghề mình mơ, hỏi thật kỹ mặt trái của nghề đó. Cho mình sáu tháng, một năm, để con đường mới kịp thành hình trước khi rời con đường cũ. Mỗi người mỗi cảnh, gánh nặng cơm áo mỗi nhà mỗi khác, nên nhịp đi của mỗi người sẽ khác nhau, và không có nhịp nào là hèn cả.

Đổi đường cẩn trọng không phải là thiếu can đảm. Đó là can đảm có trách nhiệm.

Một câu để mang theo

Không ai đi nhầm đường mười mấy năm mà tay trắng cả. Bạn mang về từ con đường ấy kỹ năng, sức chịu đựng, và điều quý nhất: sự thật về chính mình. Chương cũ có thể dài hơn mong muốn, nhưng nó không có quyền viết nốt những chương còn lại.

Hôm nay chưa cần quyết định lớn. Chỉ cần thôi tự nhủ "muộn rồi". Còn thấy nặng mỗi sáng nghĩa là lòng mình còn sống, còn biết mình thuộc về nơi khác. Đó không phải là dấu hiệu tuyệt vọng. Đó là la bàn.