Do nghiệp nên phải chịu: một hiểu lầm làm khổ phụ nữ

Tôi đã gặp câu này nhiều lần, từ những người phụ nữ rất khác nhau. Một chị ở lại với người chồng hay thượng cẳng chân hạ cẳng tay, và nói: chắc kiếp trước mình nợ anh ấy, kiếp này phải trả. Một chị mất con, và tự dằn vặt: chắc mình ác nghiệp nên mới bị vậy. Một chị bị cả nhà chồng coi thường suốt hai mươi năm, và thở dài: số mình nó thế, nghiệp mình nó thế.

Câu "do nghiệp nên phải chịu" nghe có vẻ như một sự buông xả. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ, nó không làm ai trong họ nhẹ hơn. Nó chỉ làm họ ở yên trong nỗi khổ, và thôi tin rằng mình có thể làm gì khác. Tôi viết bài này vì tôi tin rằng đây là một trong những hiểu lầm làm khổ phụ nữ Việt nhiều nhất, và vì hiểu cho đúng về nhân quả lại nói điều hoàn toàn ngược lại.

Khi một lời dạy đẹp bị dùng sai

Nhân quả là một trong những lời dạy sâu và đẹp của đạo Phật. Nhưng bất kỳ lời dạy sâu nào cũng có thể bị vặn thành công cụ, tùy vào tay ai dùng nó.

Khi một người phụ nữ đang bị đối xử tệ, và ai đó bảo chị "thôi, nghiệp con nặng, ráng trả cho hết", thì lời đó không còn là đạo nữa. Nó thành một cái khóa. Nó bảo chị rằng nỗi khổ này là bản án đã tuyên, chị không có quyền kháng cáo, việc duy nhất chị được làm là cúi đầu nhận. Người nói có thể có ý tốt, muốn chị bớt vật vã. Nhưng kết quả là chị ở lại lâu hơn trong điều lẽ ra chị nên bước ra.

Một lời dạy về tự do, khi bị dùng để bảo người ta cam chịu, đã đi ngược lại chính nó.

Nghiệp không phải là định mệnh

Đây là chỗ tôi muốn nói cho rõ, bằng chính cách hiểu trong nhà Phật, chứ không phải cách hiểu dân gian.

Nghiệp, trong tiếng Pali là kamma, có nghĩa gốc là hành động. Không phải số phận, không phải bản án trời giáng. Nghiệp là hành động có chủ ý của ta: điều ta nghĩ, điều ta nói, điều ta làm. Và điều quan trọng nhất mà người ta hay quên: nghiệp không chỉ là cái đã gieo trong quá khứ, mà đang được gieo ngay lúc này, trong từng lựa chọn của hiện tại.

Nghĩa là gì? Nghĩa là ngay cả khi có những điều đến với ta từ quá khứ mà ta không chọn, thì cách ta đáp lại chúng bây giờ vẫn hoàn toàn nằm trong tay ta. Và chính cái đáp lại đó mới là nghiệp mới, mới là cái định hình ngày mai. Một người thấy được điều này không ngồi im chịu trận nhân danh nghiệp cũ. Người đó hiểu rằng mỗi hành động tỉnh thức của mình bây giờ đang tạo ra một dòng chảy khác.

Trong khóa thiền Vipassana, đây là điều được nhắc đi nhắc lại: khổ đau lớn nhất không nằm ở cái đã xảy đến, mà ở cách ta phản ứng với nó. Và ta có thể học để phản ứng khác đi. Nếu nghiệp là một cái khóa cứng không đổi, thì việc tu tập chẳng còn ý nghĩa gì. Chính vì nghiệp có thể chuyển, nên con đường thực hành mới có giá trị.

"Do nghiệp" và cách nó khiến ta thôi hành động

Trong tâm lý học có một khái niệm gọi là dùng tâm linh để né tránh. Đó là khi ta lấy những ý niệm đẹp về buông xả, chấp nhận, nhân quả, để khỏi phải đối diện với một sự thật khó và một hành động cần làm.

"Do nghiệp nên phải chịu" thường là một dạng như thế. Nó cho ta một lý do nghe rất cao để không phải làm điều đáng sợ: đặt một ranh giới, nói ra sự thật, hoặc rời đi. Nó biến sự bất lực thành một thứ trông giống đức hạnh. Và vì nó khoác áo tâm linh, không ai dám chất vấn nó, kể cả chính ta.

Xin nói thẳng: nếu một cách hiểu về nghiệp khiến bạn tiếp tục chịu đựng bị đánh, bị hạ nhục, bị tổn hại, thì đó không phải là trí tuệ, đó là một cái bẫy. Nhân quả chân thật không bao giờ đòi bạn hiến thân mình cho sự tổn thương.

Vậy thương và tha thứ thì sao

Có người sẽ hỏi: chẳng lẽ đạo Phật không dạy nhẫn, không dạy tha thứ hay sao? Có chứ. Nhưng nhẫn nhục trong đạo không phải là cắn răng chịu đựng trong sợ hãi. Nó là sự vững vàng của một cái tâm không bị hoàn cảnh cuốn đi, một cái tâm còn đủ sáng để chọn điều đúng, kể cả khi điều đúng là bước ra.

Tha thứ cũng vậy. Tha thứ là để lòng mình được tự do khỏi hận thù, chứ không phải để mở cửa cho người kia làm mình đau tiếp. Bạn có thể tha thứ cho một người và đồng thời không còn để họ ở gần mình nữa. Hai điều đó không mâu thuẫn. Thương người, kể cả thương người đã làm mình khổ, không có nghĩa là ở lại để bị làm khổ thêm.

Bạn có thể vừa buông hận trong lòng, vừa dứt khoát bảo vệ sự an toàn của mình. Đó mới là trí tuệ đi cùng từ bi.

Khi bạn đang không an toàn

Nếu điều làm bạn tin "mình phải chịu" là một mối quan hệ có bạo hành, xin nhớ rằng an toàn của bạn đến trước mọi lời bàn về tâm linh. Không có nghiệp nào đáng để bạn đánh đổi sự an toàn của mình và của con.

Một cách nhìn nhẹ hơn

Bạn không phải là một bản án đang được thi hành. Bạn là một người đang sống, và trong tay bạn, ngay bây giờ, luôn có một lựa chọn, dù nhỏ. Cách bạn đáp lại nỗi khổ của mình hôm nay, sự tử tế bạn dành cho chính mình, cái ranh giới bạn dám đặt, lời cầu cứu bạn dám nói, tất cả đều là những hạt giống mới bạn đang gieo.

Quá khứ có thể đã gieo vào đời bạn những điều bạn không chọn. Nhưng ngày mai của bạn thì đang được viết ngay bây giờ, bằng chính bàn tay bạn. Đó, mới thật sự là nhân quả.