Làm hoài vẫn thấy chưa đủ

Mười giờ đêm, chị vừa dọn xong bếp, trả lời nốt tin nhắn công việc, soạn đồ cho con mai đi học. Một ngày chị làm không ngơi tay, từ sáu giờ sáng. Rồi chị mở điện thoại, đọc lại một câu góp ý của sếp lúc chiều, một câu thôi, không nặng lời. Vậy mà cả người chị chùng xuống. Bao nhiêu việc làm tốt trong ngày biến đâu mất hết. Chỉ còn một câu đó, lặp đi lặp lại trong đầu, cùng một kết luận quen thuộc: mình vẫn chưa đủ tốt.

Nếu bạn thấy mình trong cảnh đó, bài này viết cho bạn.

Cái thước đo không bao giờ cho mình về đích

Cảm giác không đủ tốt có một đặc điểm lạ: nó không liên quan mấy đến việc bạn thật sự làm được bao nhiêu. Người mang cảm giác này thường là người làm rất nhiều, làm giỏi, được người khác tin cậy. Nhưng bên trong, cái thước đo cứ dời vạch đích ra xa mãi.

Được khen, nhẹ lòng được một buổi, rồi lại lo lần sau không giữ được phong độ. Làm xong việc lớn, chưa kịp vui đã thấy việc tiếp theo. Một lời chê, dù nhỏ, dù người nói không có ý gì, cũng đủ sụp cả ngày. Vì lời chê ấy không chỉ chạm vào việc mình làm. Nó chạm thẳng vào câu hỏi mình sợ nhất: mình có đáng được thương không.

Đó là dấu hiệu cho thấy giá trị bản thân của mình đang bị cột chặt vào năng suất và sự công nhận. Mình không còn là một con người đang làm việc. Mình thành một cái máy phải chạy đủ số để được quyền tồn tại.

Gốc rễ thường nằm ở rất xa hôm nay

Ít ai tự nhiên mà khắt khe với mình đến vậy. Cái thước đo ấy thường được trao vào tay ta từ rất sớm.

Nhiều người trong chúng ta lớn lên với một kiểu tình thương có điều kiện, dù người lớn không cố ý. Được điểm cao thì cả nhà vui, mình được ôm, được khoe. Bị điểm thấp thì không khí lạnh đi, có khi là đòn roi, có khi chỉ là một tiếng thở dài, mà tiếng thở dài đôi khi đau hơn đòn. Ngoan thì được thương. Giỏi thì được nhìn thấy. Còn khi mình chỉ là mình, không thành tích gì, thì hình như không ai để ý.

Đứa trẻ ấy học được một bài học mà nó sẽ mang theo mấy chục năm: muốn được thương thì phải làm được gì đó. Tình thương không phải là thứ mình có sẵn, mà là thứ phải kiếm về mỗi ngày, như kiếm cơm.

Lớn lên, người ngoài nhìn vào thấy một phụ nữ tháo vát, trách nhiệm, không bao giờ từ chối việc. Chỉ mình mình biết, dưới sự tháo vát đó là một nỗi sợ cũ: nếu mình ngừng cố, ngừng gồng, ngừng có ích, thì còn ai cần mình nữa không.

Mình làm nhiều không phải vì mình tham việc, mà vì mình sợ khoảnh khắc ngồi yên và bị thấy là không đủ.

Nhìn cái tâm đang chấm điểm mình

Chánh niệm không bảo ta ngừng cố gắng. Nó chỉ mời ta làm một việc rất nhỏ: quay lại nhìn cái tâm đang chấm điểm mình cả ngày.

Thử để ý một hôm mà xem. Trong đầu ta có một giọng nói gần như không nghỉ: cái này làm chưa tốt, câu kia nói hớ rồi, người ta giỏi hơn mình, mình phải cố thêm. Giọng ấy quen đến mức ta tưởng nó là sự thật, tưởng nó là chính ta. Nhưng khi ngồi yên và quan sát, ta bắt đầu thấy một điều khác: đó chỉ là những ý nghĩ đang khởi lên rồi diệt đi. Nó là tiếng vọng của những năm cũ, không phải bản án của hôm nay.

Trong thiền Vipassana, người ta tập quan sát cảm giác và ý nghĩ đúng như chúng đang là, không vội tin theo, không vội xua đi. Nhìn lâu sẽ thấy cả lời khen lẫn lời chê đều vô thường. Cảm giác lâng lâng khi được công nhận, dâng lên rồi tan. Cảm giác thắt lại khi bị chê, dâng lên rồi cũng tan. Nếu cả hai đều đến rồi đi như vậy, thì có lẽ giá trị của mình không nằm ở đó. Nó phải nằm ở một chỗ vững hơn.

Điều tâm lý học nói rất giản dị

Các nhà tâm lý phân biệt hai thứ hay bị trộn làm một: giá trị của việc mình làm, và giá trị của con người mình.

Việc mình làm thì có lúc tốt lúc chưa tốt, cần được góp ý, cần sửa. Đó là chuyện bình thường của mọi người đi làm, đi sống. Còn con người mình, cái phần đang thở, đang thương con, đang cố gắng mỗi ngày, không tăng lên khi được khen và không giảm đi khi bị chê. Người có giá trị bản thân vững là người tách được hai thứ đó: nghe chê thì xem lại việc, không xem lại quyền tồn tại của mình.

Người bị cột giá trị vào thành tích thì ngược lại. Mỗi việc làm là một phiên tòa. Mỗi lời nhận xét là một bản án. Sống như vậy mệt lắm, vì không có bản án nào là cuối cùng, ngày mai lại một phiên tòa mới.

Điều hay bị hiểu sai

Nhiều người nghe tới đây sẽ lo: nếu mình thôi khắt khe với mình, mình có thành người buông thả, hết cố gắng không?

Không. Sự thật thường ngược lại. Cái roi tự quất mình không làm ta giỏi lên, nó chỉ làm ta kiệt sức và sợ sai. Người làm việc từ nỗi sợ thì gồng, giấu lỗi, không dám thử cái mới. Người làm việc từ sự vững trong lòng thì dám sai, dám học, và bền hơn nhiều. Thôi tự hành mình không phải là hạ chuẩn. Đó là đổi nhiên liệu, từ sợ hãi sang thương mình.

Và "đủ" không phải là một mức sản lượng để đạt tới. Không có con số nào của làm thêm khiến ta thấy đủ, vì cái thiếu không nằm ở số lượng việc. Cái thiếu nằm ở chỗ ta đang đo mình bằng thước của người khác, của thời cũ. Đủ đến khi ta đặt cây thước ấy xuống.

Một câu để mang theo

Bạn đã sống bao nhiêu năm với niềm tin rằng phải làm được gì đó thì mới đáng được thương. Niềm tin ấy từng giúp đứa trẻ năm xưa xoay xở để được yêu, nên đừng trách nó. Nhưng hôm nay bạn đã lớn, và bạn được phép xem lại hợp đồng cũ ấy.

Giá trị của bạn không nằm trong bảng thành tích, không nằm trong lời khen của ai. Nó nằm ở chỗ bạn là một con người đang thật lòng sống. Việc hôm nay làm chưa xong thì mai làm tiếp. Còn bạn, ngay lúc này, đã đủ để được nghỉ ngơi một chút rồi.