Muốn tự lo được cho mình

Đêm đó, sau một cuộc cãi vã không to nhưng đủ mệt, chị nằm quay mặt vào tường và nghĩ một điều chị đã nghĩ nhiều lần: giá mà mình tự lo được cho mình. Không phải để bỏ đi đâu. Chỉ là để một ngày nào đó, nếu cần đứng một mình, chị đứng được. Để mua cho mẹ món quà không phải giải thích. Để tiếng nói của mình trong nhà có chỗ đặt chân. Nhưng ngay sau cái ước đó, một giọng quen thuộc kéo tới dập lửa: mà mình thì làm được gì. Bao năm quanh quẩn bếp núc, không bằng cấp mới, không vốn, không quen biết. Người ta giỏi giang mới tự lập được, chứ mình. Rồi chị ngủ thiếp đi, và sáng hôm sau mọi thứ lại như cũ. Cái ước ấy lại được xếp vào ngăn kéo, chỗ nó đã nằm mấy năm nay.

Cái ước chính đáng bị chặn bởi một câu nói

Muốn tự lo được cho mình là một trong những mong muốn lành mạnh nhất mà một người có thể có. Nó không phải tham vọng, không phải đua đòi, càng không phải dấu hiệu rạn nứt gia đình như ai đó có thể gán. Nó đơn giản là mong muốn được đứng trên hai chân của chính mình, thứ mà ta chúc cho con cái mình một cách tự nhiên, nhưng lại quên chúc cho bản thân.

Điều chặn cái ước đó, với rất nhiều phụ nữ, không phải hoàn cảnh, mà là một câu nói trong đầu: "mình không có khả năng". Câu này nghe như một đánh giá khách quan, nên nó qua mặt được ta. Nhưng thử hỏi lại: đánh giá đó dựa trên dữ liệu nào? Phần lớn trường hợp, nó không dựa trên lần nào bạn thử và thất bại. Nó dựa trên việc bạn chưa từng được thử. Chưa thử mà đã kết luận không làm được, đó không phải đánh giá. Đó là nỗi sợ mặc áo của sự thật.

Tách nỗi sợ ra khỏi năng lực thật

Muốn đi tiếp, việc đầu tiên là tách hai thứ đang dính chặt vào nhau: cảm giác "mình không làm được" và năng lực thật của bạn.

Cảm giác tự ti có gốc gác của nó: những năm dài không được cầm tiền, những lời chê bâng quơ tích tụ, cái nhìn của xã hội với người "chỉ ở nhà", và nhiều khi cả tuổi thơ ít được khen. Nó là một thói quen của tâm, được tập luyện lâu năm nên rất thạo việc. Hễ bạn nhen nhóm ý định gì, nó lên tiếng trước tiên, nhanh và trơn tru như đọc thuộc lòng.

Chánh niệm cho ta một cách đối xử với nó: nghe thấy, ghi nhận, mà không vâng lời ngay. Khi câu "mình làm gì có khả năng" vang lên, thử thầm ghi nhận: "à, ý nghĩ tự ti lại tới". Chỉ vậy. Không cãi nhau với nó, không tin ngay nó. Nó là một ý nghĩ đang đi ngang qua đầu, như đám mây ngang qua trời. Trời không phải là mây.

Còn năng lực thật thì đo bằng gì? Bằng việc làm, không bằng cảm giác. Người quản được chi tiêu cả nhà trong túng thiếu là người có năng lực quản tiền. Người chăm được con nhỏ, cha mẹ già, lo giỗ chạp đối nội đối ngoại là người có năng lực tổ chức và chịu trách nhiệm. Bạn đã có bằng chứng năng lực rải khắp đời mình. Chúng chỉ chưa từng được gọi đúng tên.

Cảm giác không làm được là một thói quen cũ. Năng lực thật đo bằng việc làm, và bạn đã làm được nhiều hơn bạn tự nhận rất nhiều.

Tự chủ không phải cú nhảy, mà là chuỗi bước

Một hình dung sai làm nhiều người tê liệt: tưởng tự chủ nghĩa là phải làm được điều gì đó lớn ngay, mở cửa hàng, kiếm ngay chục triệu mỗi tháng, không thì thôi khỏi bắt đầu. Hình dung đó giống đứng dưới chân núi đòi một bước lên đỉnh, không được thì kết luận mình không leo được núi.

Tự chủ thật ngoài đời không diễn ra như vậy. Nó là chuỗi bước nhỏ, mỗi bước vừa sức, xếp lên nhau như gạch. Đại loại ba loại gạch này.

Gạch thứ nhất: hiểu tiền của nhà mình. Thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, nợ gì, giấy tờ gì để đâu. Không cần giỏi tính toán, chỉ cần chịu nhìn. Người hiểu dòng tiền của nhà mình đã tự chủ hơn hôm qua một bậc, dù chưa kiếm thêm đồng nào.

Gạch thứ hai: một kỹ năng có thể đổi ra thu nhập. Chọn từ thứ mình đã có sẵn thì nhanh nhất: nấu ăn ngon, khéo tay, tỉ mỉ, biết chăm người, giọng nói dễ nghe, chữ đẹp, đều là vốn. Học thêm cho nó sắc lên, mỗi ngày một chút, trong chính khe giờ trưa hay tối mà bạn đang có.

Gạch thứ ba: một nguồn thu nhỏ của riêng mình. Nhấn mạnh chữ nhỏ. Vài đơn hàng đầu tiên, vài buổi làm thêm, khoản tiền đầu tiên tự tay làm ra sau nhiều năm, dù ít, có sức nặng tinh thần lớn hơn con số của nó hàng chục lần. Vì nó là bằng chứng sống: mình làm được.

Tự tin không đến trước, nó đến sau

Đây là chỗ nhiều người hiểu ngược, nên xin nói rõ.

Ta hay nghĩ: phải tự tin đã rồi mới dám làm. Thế là ngồi chờ tự tin tới, mà nó không bao giờ tự tới. Tâm lý học về niềm tin vào năng lực bản thân chỉ ra chiều ngược lại: tự tin là kết quả của việc làm được, không phải điều kiện để bắt đầu làm. Người ta làm một việc nhỏ, thấy mình làm được, niềm tin nhích lên một nấc, đủ để thử việc nhỉnh hơn một chút, rồi lại nhích. Tự tin được xây kiểu đó, bằng trải nghiệm, không phải bằng lời động viên hay bằng chờ đợi.

Nghĩa là bạn không cần hết tự ti mới được bắt đầu. Bạn được phép bắt đầu ngay trong lúc còn run. Run mà vẫn làm, đó chính là cách duy nhất con người ta hết run.

Không ai hết sợ rồi mới bước. Người ta bước, rồi mới hết sợ.

Và xin đừng đo mình bằng thước của người khác. Chị hàng xóm buôn bán giỏi, cô em họ lương cao, họ đi con đường của họ, xuất phát từ điểm của họ. Viên gạch của bạn hôm nay so với viên gạch của bạn hôm qua, đó là phép so duy nhất công bằng và duy nhất hữu ích.

Một câu để mang theo

Câu "mình không có khả năng" đã ngồi ghế quan tòa trong đầu bạn đủ lâu rồi. Từ hôm nay, xin mời nó xuống ghế nhân chứng, nơi nó phải đưa ra bằng chứng như mọi nhân chứng khác. Còn ghế quan tòa, hãy dành cho những viên gạch bạn xếp mỗi ngày.

Tự lo được cho mình không phải là đích đến một lần rồi xong. Nó là cách sống: mỗi tuần hiểu thêm một chút, giỏi thêm một chút, để dành thêm một chút. Đi kiểu đó thì chậm, nhưng không có bước nào là uổng, và quan trọng nhất: người bước đi mỗi ngày một vững hơn ấy, dù ví dày hay mỏng, đã là một người phụ nữ tự chủ ngay từ viên gạch đầu tiên.