Nuôi con giữa hai nền văn hóa

Bữa cơm tối, bạn hỏi con hôm nay ở trường thế nào. Con trả lời, hào hứng hẳn hoi, nhưng bằng tiếng nước ngoài. Bạn nhắc, con nói tiếng Việt đi. Con khựng lại, tìm chữ, câu tiếng Việt ra chậm và cụt hơn hẳn, rồi vài phút sau lại trôi về thứ tiếng nó nghĩ nhanh nhất. Bạn ngồi đó, cơm vẫn nóng, mà nghe một cái lạnh mơ hồ chạy qua lòng: con mình đang lớn dần về một thế giới mà mình không ở trong đó. Rồi cuối tuần gọi về quê, bà nội hỏi cháu sao không chào bà bằng tiếng Việt, giọng trách nhẹ mà bạn nghe nặng: con bé mất gốc rồi.

Đứng giữa hai làn nước ấy, người mẹ nào cũng có lúc thấy mình sai ở cả hai phía.

Nỗi sợ hai đầu của người mẹ ở giữa

Nuôi con nơi xứ người là đi trên một sợi dây căng giữa hai nỗi sợ. Dạy con theo nếp Việt mình lớn lên, đi thưa về gửi, kính trên nhường dưới, học hành nghiêm ngặt, thì sợ con lạc lõng ở trường, khác bạn khác bè, rồi con oán mẹ khắt khe. Buông theo kiểu bên này, tôn trọng ý con, cho con cãi, cho con chọn, thì ở một bữa giỗ nào đó qua màn hình, lại nghe họ hàng chép miệng: cháu nó Tây quá rồi, chẳng còn nếp nhà.

Cái mệt nhất không phải là chọn sai, mà là cảm giác chọn kiểu nào cũng có người bảo sai. Và bên dưới mọi lời qua tiếng lại ấy là nỗi sợ thật nhất, ít được nói ra nhất: sợ một ngày mẹ con ngồi cùng bàn mà không còn đủ chữ chung để hiểu lòng nhau. Nỗi sợ ấy chính đáng. Nó không phải dấu hiệu bạn nuôi con hỏng, nó là dấu hiệu bạn thương con và thương cả cái gốc của mình.

Hai văn hóa không phải là cuộc thi phải chọn bên thắng

Cái kẹt nằm ở chỗ mình vẫn nghĩ về hai văn hóa như một bài toán chọn một: hoặc Việt hoặc Tây, được cái này mất cái kia, và mẹ là người phải chọn giùm con. Nhưng những đứa trẻ lớn lên giữa hai nền văn hóa không buộc phải chọn. Chúng có khả năng mang cả hai, như người ta nói được hai thứ tiếng: ở trường theo nhịp của trường, về nhà theo nếp của nhà, và lớn lên biết lấy cái hay của cả hai bên mà dùng.

Đặt lại bài toán như thế thì vai của mẹ cũng đổi: mẹ không phải trọng tài phân xử văn hóa nào thắng, mẹ là cây cầu. Con đã có nguyên một xã hội dạy nó văn hóa bên này, tám tiếng mỗi ngày ở trường, còn phần văn hóa Việt của con, gần như chỉ đi qua một cánh cửa duy nhất là gia đình. Hiểu vậy để mình bớt hoảng khi thấy con giống Tây, chuyện đó tự nhiên như mưa, và dồn sức cho phần thật sự trong tay mình: làm cho cánh cửa văn hóa Việt ở nhà thành một nơi ấm, chứ không phải một phòng thi.

Con không cần mẹ chọn giùm một nền văn hóa. Con cần mẹ làm cây cầu đủ vững, để nó đi lại được giữa hai bờ mà không sợ rơi.

Giữ gốc bằng dây, không giữ bằng xích

Đây có lẽ là điều hay bị hiểu sai nhất: tưởng giữ gốc là việc kỷ luật, càng nghiêm càng chắc. Bắt học tiếng Việt như trả bài, mắng khi con chêm tiếng Tây, so sánh con với cháu nhà người ta ở quê. Kết quả thường ngược: đứa trẻ dần gắn tiếng Việt với căng thẳng và trách móc, và thứ nó muốn tránh không chỉ là thứ tiếng, mà là cả cảm giác nặng nề mỗi lần chạm vào phần Việt trong nhà.

Cái gốc không giữ được bằng xích, nó giữ được bằng dây, những sợi dây ấm. Tiếng Việt sống trong đứa trẻ không phải nhờ bảng chữ cái, mà nhờ nó là thứ tiếng của cơm nóng, của chuyện kể trước giờ ngủ, của bà ngoại cười trong màn hình, của những biệt danh ở nhà không dịch được sang tiếng nào. Đứa trẻ sẽ tự muốn quay về nơi nó từng được thương. Nó chỉ tránh nơi nó từng bị chấm điểm. Vậy nên câu hỏi mỗi ngày không phải là hôm nay con thuộc thêm mấy chữ, mà là hôm nay phần Việt trong nhà mình có ấm không.

Góc chánh niệm: buông hình mẫu, nhìn đứa trẻ đang có thật

Nhìn sâu thêm một lớp, nỗi khổ này còn có một rễ nữa: trong đầu mình có sẵn một hình mẫu đứa con lý tưởng, nói tiếng Việt dẻo, lễ phép đúng nếp, y như mình hồi nhỏ, chỉ khác là sống ở trời Tây. Mỗi lần đứa con thật lệch khỏi hình mẫu ấy, lòng mình đau một lần. Cái đau đến từ khoảng cách giữa hình dung và thực tại, và mình càng nắm chặt hình dung, khoảng cách càng hành mình.

Thực hành quan sát tâm mời mình làm một việc giản dị: thỉnh thoảng buông cái hình mẫu xuống, và nhìn đứa trẻ đang ngồi trước mặt, như nó đang là. Một đứa trẻ đang lớn giữa hai thế giới, tự xoay xở giỏi hơn mình tưởng, và vẫn quay về phía mẹ mỗi ngày. Nó không phải là phiên bản lỗi của tuổi thơ mình. Nó là chương đầu của một câu chuyện khác, mà mình có phước được đọc từ dòng đầu tiên.

Vài sợi dây ấm dệt được ngay

Một điều để bạn mang theo

Rồi sẽ vẫn có những bữa cơm con trả lời bằng tiếng nước ngoài, và những cuộc gọi có người chép miệng chuyện cháu mất gốc. Những lúc ấy, xin nhớ: thứ quyết định con còn gốc hay không, không phải là độ chuẩn của từng câu tiếng Việt, mà là sợi dây giữa lòng con và lòng mẹ còn ấm hay không. Dây còn ấm thì gốc còn đường về, kể cả khi con lớn rồi mới quay lại tìm.

Và điều con cần nhất, trước cả hai nền văn hóa, là một người mẹ bình an giữa hai bờ. Mẹ bớt hoảng, bớt tự trách, đứng vững ở giữa mà thương con, thì tự thân điều đó đã dạy con bài quý nhất: người ta có thể thuộc về hai thế giới, mà vẫn nguyên vẹn là mình.