Hướng dẫn setup Rode Procaster và RODECaster Pro II để thu âm tại nhà

Tôi có một bộ thu âm nằm trên bàn kính trong phòng làm việc. Một cái mic động to bằng bắp tay, một cái bàn trộn có sáu cần gạt và một màn hình cảm ứng, một sợi dây XLR nối hai thứ đó với nhau. Buổi đầu tiên tôi ngồi xuống thu thử ba phút, nghe lại thấy hay, ưng lắm. Rồi tôi đưa file qua máy đo. Mức âm trung bình khi tôi đang nói là âm 32,6 dB, trong khi mức chuẩn tôi cần là âm 22 dB. Tức là bản thu nhỏ hơn mười decibel so với chỗ nó phải nằm, và tai tôi hoàn toàn không nghe ra, vì lúc nghe lại tôi chỉ việc vặn loa to lên.

Mười decibel đó là khoảng cách giữa một bản thu dùng được và một bản thu phải làm lại. Nếu bạn đang định thu bài giảng, thu podcast, thu giọng đọc cho khoá học, hoặc chỉ đơn giản là muốn giọng mình nghe ra hồn khi livestream, thì bài này là toàn bộ những gì tôi đã phải trả giá để biết.

Tôi viết theo bộ đồ tôi đang dùng, mic động cắm vào RODECaster Pro II. Nhưng phần nguyên tắc thì đúng cho mọi bộ thu âm tại nhà, kể cả khi bạn mới chỉ có cái điện thoại.

Bộ thu âm tại nhà gồm đúng ba món

Nhiều người mở đầu bằng câu hỏi sai: nên mua micro nào. Câu hỏi đúng là bạn cần bao nhiêu món và mỗi món làm việc gì.

• Cái mic. Đổi rung động không khí thành tín hiệu điện. Tín hiệu này rất nhỏ.
• Cái tiền khuếch đại, hay còn gọi là preamp. Khuếch đại tín hiệu bé xíu kia lên đủ to để máy tính dùng được. Nó nằm trong sound card, trong card thu âm, hoặc trong một cái bàn trộn như RODECaster.
• Chỗ ghi lại. Thẻ nhớ, máy tính, hoặc điện thoại.

Ba món đó là đủ. Cái đắt tiền nhất chưa chắc là cái quan trọng nhất, và tôi sẽ nói ngay bây giờ chỗ quan trọng nhất nằm ở đâu: nó nằm ở cái phòng bạn ngồi và cách bạn đặt mic. Hai thứ đó miễn phí, và chúng quyết định chất lượng nhiều hơn cả cái mic.

Vì sao mic động hợp với phòng ở nhà

Micro chia làm hai họ lớn.

Micro condenser rất nhạy, bắt được từng chi tiết nhỏ, thường dùng trong phòng thu chuyên nghiệp. Nhạy nghĩa là nó bắt luôn tiếng điều hoà, tiếng xe ngoài đường, tiếng vọng của bốn bức tường trống. Trong một căn phòng chưa tiêu âm, cái nhạy đó quay lại làm hại bạn.

Micro dynamic, tiếng Việt hay gọi là micro động, kém nhạy hơn, hướng thu hẹp hơn, nghe chủ yếu cái gì ở ngay trước mặt nó. Trong phòng bình thường có tủ, có giường, có rèm, mic động cho bản thu sạch hơn hẳn. Đó là lý do các đài phát thanh và gần như mọi phòng podcast đều dùng mic động.

Rode Procaster là mic động. Đây là các thông số trong tài liệu chính thức của Rode:

Hai dòng đáng chú ý nhất trong bảng đó là độ nhạy và khối lượng, và tôi sẽ giải thích cả hai.

Vì sao mic động đòi gain rất cao

Độ nhạy âm 56 dB nghĩa là khi có tiếng nói ở mức bình thường, mic này chỉ đẩy ra vài phần nghìn volt. Rất nhỏ. Muốn đưa nó lên mức làm việc được, bạn phải khuếch đại thêm khoảng 55 tới 65 dB.

Đây là chỗ rất nhiều người vấp. Họ mua một cái mic động tốt, cắm vào một cái card thu âm rẻ chỉ có 45 dB gain, vặn hết cỡ mà tiếng vẫn nhỏ. Vặn hết cỡ thì cái preamp rẻ tiền bắt đầu kêu xì. Rồi họ kết luận là cái mic dở.

Cái mic không dở. Cái preamp không đủ sức.

RODECaster Pro II có dải gain 76 dB và độ ồn tương đương âm 131,5 dBV theo tài liệu của Rode, tức là dư sức kéo một cái mic động mà vẫn im. Nếu bạn dùng bàn trộn này, bạn không cần mua thêm bộ tăng gain rời kiểu Cloudlifter hay FetHead. Tôi nhắc chuyện này vì có người bán sẽ khuyên bạn mua, và với bộ này thì đó là tiền vứt đi.

Một điểm nữa hay bị hiểu nhầm: mic động không cần nguồn phantom 48V. Nút 48V trên bàn trộn là dành cho mic condenser. Cắm mic động thì để nút đó tắt. Bật lên cũng không làm hỏng mic động, nhưng không có tác dụng gì, và bật nhầm lúc đang cắm rút dây thì dễ sinh tiếng nổ trong tai nghe.

Cắm dây và thứ tự bật máy

1. Cắm dây XLR từ mic vào cổng số 1 trên RODECaster, cổng combo Neutrik, ấn tới khi nghe tách một cái.
2. Cắm tai nghe vào một trong bốn cổng tai nghe ở mặt sau. Thu mà không đeo tai nghe là thu mù.
3. Nếu định thu thẳng vào máy tính, cắm dây USB-C từ bàn trộn sang máy. Máy sẽ nhận nó như một thiết bị âm thanh mới.
4. Nếu định thu thẳng vào thẻ, cắm thẻ microSD vào khe ở mặt sau.
5. Bật nguồn bàn trộn trước, mở phần mềm trên máy sau. Làm ngược lại thì phần mềm hay không thấy thiết bị.

Chi tiết nhỏ mà quan trọng: cắm và rút dây XLR khi cần gạt đang kéo xuống hết, hoặc khi đã tắt kênh. Cắm lúc gain đang cao thì tiếng nổ đi thẳng vào tai bạn, và tai người không có chế độ bảo hành.

Đặt mic, phần miễn phí nhưng quyết định nhiều nhất

Đây là phần tôi làm sai nhiều nhất lúc đầu.

Khoảng cách 10 tới 15 cm. Gần bằng một gang tay. Gần hơn nữa thì tiếng trầm dày lên do hiệu ứng gần, nghe ấm áp nhưng làm mờ các âm gió như s, t, th. Nếu bạn thu tiếng Anh hoặc thu bài giảng cần phát âm rõ, đó là mất mát thật. Xa hơn nữa thì mic nghe được cả căn phòng, và bạn phải vặn gain cao lên, tức là kéo luôn tiếng ồn nền to theo.

Chếch khỏi luồng hơi. Đừng thổi thẳng vào mặt lưới mic. Đặt mic hơi lệch sang một bên miệng, hoặc chếch xuống một chút, để hơi bật ra từ chữ p và chữ b bay ngang qua chứ không đâm thẳng vào màng. Procaster đã có màng lọc gió bên trong, nhưng lọc gió không cứu được người thổi thẳng.

Mic phải ngang miệng, không thấp hơn. Cái giá ba chân để bàn nhìn thì gọn, nhưng nó đặt mic thấp hơn miệng bạn, nên bạn phải cúi xuống đọc, cổ gập, hơi thổi thẳng xuống mic, giọng bị bó. Procaster nặng 695 g, cộng thêm giá đỡ nữa là ngót một cân, nên cái chân ba càng nhỏ vừa dễ đổ vừa dễ rung. Một cái tay đỡ kẹp mép bàn giải quyết cả ba vấn đề cùng lúc.

Bàn kính là kẻ thù. Tôi đặt bộ thu trên một cái bàn mặt kính, và kính làm hai việc tệ. Nó dội âm ngược lên mic, làm giọng nghe rỗng. Nó truyền mọi tiếng gõ, tiếng đẩy ghế, tiếng chạm tay xuống bàn thành tiếng thùm trong bản thu. Cách chữa mất năm phút: lót một cái khăn gấp hoặc một tấm mút dưới chân mic và dưới bàn trộn, và trong lúc thu thì đừng chạm vào bàn.

Nếu bạn muốn làm thêm một bước nữa cho căn phòng, đừng mua mút trứng dán tường vội. Treo một cái chăn dày lên bức tường trống trước mặt bạn, mở tủ quần áo ra, kéo rèm lại. Thứ nào mềm và dày đều tiêu âm, và bạn đã có sẵn chúng trong nhà.

Chỉnh gain, bốn con số phải đạt

Chỉnh gain là vặn cái núm khuếch đại sao cho tín hiệu đủ to mà không vỡ. Đây là việc duy nhất lúc thu mà không ai làm thay bạn được, vì hậu kỳ kéo tiếng nhỏ to lên sẽ kéo luôn tiếng ồn nền to theo.

Bốn con số tôi dùng cho mọi bản thu giọng nói:

Cách làm trên máy: đọc một đoạn to đúng như lúc thu thật, nhìn vạch mức trên màn hình bàn trộn, chỉnh gain sao cho vạch chạy quanh vùng giữa và chỉ chạm vùng vàng ở những chữ bạn nhấn mạnh. Đừng để nó chạm vùng đỏ.

Rồi làm thêm một việc mà rất ít người làm: đo bằng máy, đừng tin tai. Tai bạn tự bù trừ, nghe qua loa to là thấy ổn. Máy thì không. Tôi dùng ffmpeg, một công cụ miễn phí:

ffmpeg -i banthu.wav -af astats -f null -

Nó in ra một loạt số, bạn chỉ cần đọc hai dòng: RMS level dB là mức trung bình, Peak level dB là đỉnh. So với bảng trên là biết phải vặn lên hay vặn xuống bao nhiêu.

Một lưu ý về cách đọc con số đó. Nếu bản thu của bạn có nhiều khoảng nghỉ, mức trung bình tính cả file sẽ thấp hơn mức thật lúc bạn đang nói, có khi thấp hơn tám tới mười dB. Đó chính là cái bẫy tôi kể ở đầu bài. Muốn đúng thì cắt bỏ khoảng lặng trước rồi mới đo.

Tắt hết xử lý, ít nhất là lúc đầu

RODECaster Pro II có sẵn cả một dàn xử lý APHEX: nén tiếng, chặn ồn, cắt trầm, giảm tiếng xì, cân bằng ba dải, và mấy bản mô phỏng phần cứng nổi tiếng. Nhìn hấp dẫn, và nhiều người bật hết lên ngay từ ngày đầu.

Tôi khuyên bạn tắt hết. Lý do không phải là chúng dở, mà là chúng không gỡ ra được.

Bộ nén kéo tiếng nhỏ to lên và ghìm tiếng to xuống, nên nó xoá bớt khoảng cách giữa chỗ bạn nhấn và chỗ bạn lướt. Với người dạy phát âm như tôi thì đó là thảm hoạ, vì cái tôi đang dạy chính là sự đối lập giữa mạnh và nhẹ, dài và ngắn. Bộ chặn ồn thì cắt phần đuôi của những tiếng nhỏ, và đuôi tiếng chính là chỗ nằm của các âm cuối. Bạn thu xong mới phát hiện mất âm cuối thì không có cách nào lấy lại.

Thu thô trước. Muốn thêm gì thì thêm ở khâu hậu kỳ, trên một bản sao, và luôn giữ bản gốc.

Nguyên tắc này đúng cả với điện thoại: nếu bạn thu bằng Voice Memos trên iPhone, hãy tắt Enhance Recording.

Thu vào thẻ nhớ hay thu vào máy tính

RODECaster Pro II ghi được cả hai đường, ở 24 bit và 48 kHz.

Thu vào thẻ nhớ. Bấm nút REC trên máy là xong, không phụ thuộc máy tính, không sợ phần mềm treo giữa chừng. Nhược điểm là file mang tên do máy tự đặt, và nếu đồng hồ trên máy chưa chỉnh đúng thì ngày giờ trên file sai theo. Máy của tôi lúc mới bật ghi ngày 27 tháng 5 năm 2021.

Thu vào máy tính. Nối USB-C, máy tính nhận bàn trộn thành một thiết bị âm thanh. Trên máy Mac của tôi, thiết bị đó hiện ra với 20 kênh vào và 10 kênh ra, tức là bạn lấy được từng kênh riêng chứ không chỉ bản trộn chung. Cái lợi là file ra đúng tên bạn muốn, đo được ngay sau khi thu, và ghép vào quy trình xử lý tự động được.

Tôi làm cả hai cùng lúc. Thu vào máy tính để lấy file làm việc, và bấm luôn nút REC trên bàn trộn để có một bản dự phòng nằm trong thẻ. Bản dự phòng đó chưa cần tới lần nào, nhưng cái ngày nó cần tới thì nó cứu cả một buổi thu.

Sáu lỗi tôi thấy nhiều nhất

1. Thu quá nhỏ rồi định kéo to ở hậu kỳ. Kéo tiếng lên là kéo luôn tiếng ồn nền lên. Sửa ở khâu vặn gain, không sửa ở khâu hậu kỳ.
2. Ngồi quá xa mic. Xa 40 cm là phòng thu chứ không phải bạn thu.
3. Bật hết hiệu ứng ngay từ ngày đầu. Không gỡ ra được.
4. Mỗi buổi vặn gain một kiểu. Các bài ghép lại nghe lệch nhau, người nghe phải vặn loa liên tục.
5. Không đeo tai nghe. Dây lỏng, mic bị chạm, quạt trần chạy, bạn chỉ biết sau khi thu xong ba mươi phút.
6. Không nghe lại một đoạn ngắn trước khi thu cả buổi. Ba mươi giây thử tiết kiệm cho bạn cả buổi làm lại.

Nếu bạn chưa mua gì cả

Đừng để việc thiếu đồ chặn bạn lại. Thứ tự ưu tiên khi có ít tiền:

• Ưu tiên một, chỗ ngồi. Một góc phòng nhiều đồ mềm, tránh giờ cao điểm ngoài đường. Miễn phí.
• Ưu tiên hai, khoảng cách. Đưa nguồn thu lại gần miệng, một gang tay. Miễn phí.
• Ưu tiên ba, cái mic. Đến lúc này mới đáng bỏ tiền.
• Ưu tiên bốn, bàn trộn và các thứ còn lại.

Điện thoại thu ở khoảng cách một gang tay, trong phòng có rèm và chăn, tắt hết chế độ tự làm đẹp tiếng, cho ra bản thu tốt hơn hẳn một cái mic đắt tiền đặt cách hai mét trong phòng trống. Tôi đã nghe đủ hai loại để chắc chắn về câu đó.

Nhớ ba điều này là đủ

Bộ đồ chỉ làm cho bản thu đều và sạch. Nó không làm cho bạn nói hay hơn, và nó cũng không cứu được một cái phòng vọng.

Ba điều đáng nhớ nhất trong cả bài: đặt mic cách miệng một gang tay và chếch khỏi luồng hơi, vặn gain một lần rồi ghi lại vị trí cái núm, và đo bằng máy thay vì tin tai mình.

Bạn đang dựng bộ thu để làm gì, thu bài giảng, thu podcast, hay thu giọng đọc cho sản phẩm của mình, cứ nhắn cho tôi. Tôi trả lời được thì tôi trả lời, chỗ nào tôi chưa làm bao giờ thì tôi nói thẳng là tôi chưa biết.