Khi tờ visa siết chặt một cuộc hôn nhân

Có những cuộc cãi vã mà người vợ thua ngay từ trước khi mở miệng. Không phải vì chị sai, mà vì giữa hai người có một thứ không ai nói ra nhưng cả hai đều biết: tư cách ở lại đất nước này của chị gắn với cuộc hôn nhân này, với chữ ký và thiện chí của người kia. Chị định nói một câu cho ra lẽ, rồi cái ý nghĩ quen thuộc kéo tay chị lại: mình mà làm căng, lỡ người ta bỏ, visa của mình, con của mình, mọi thứ mình gây dựng ở đây, mất hết. Thế là chị nuốt xuống. Một lần, rồi trăm lần.

Nếu bạn đang sống trong cảnh đó, bài viết này muốn cùng bạn gọi tên nó ra, nhẹ nhàng thôi, nhưng gọi cho đúng.

Một cuộc hôn nhân, hai vị thế

Hôn nhân nào cũng có lúc mạnh yếu so le. Nhưng khi một người nắm quyền được ở lại của người kia, cán cân không còn là chuyện tính cách nữa, nó lệch từ trong cấu trúc. Người này có thể sống, làm việc, phạm sai lầm, nổi nóng, mà không mất gì. Người kia thì mỗi lần muốn lên tiếng đều phải tính: điều này có làm lung lay chỗ đứng của mình không.

Sống lâu trong vị thế đó, nhiều chị em dần thu nhỏ mình lại mà không nhận ra. Không dám cãi. Không dám đòi hỏi phần công bằng. Không dám kể với ai chuyện trong nhà, vì sợ đến tai người kia. Có chị còn không dám gửi tiền về cho cha mẹ, không dám đi học thêm, vì mọi thứ đều phải xin. Cái đáng sợ nhất của sự lệch quyền lực là nó diễn ra êm ru: không cần ai đánh ai, chỉ cần một nỗi sợ thường trực là đủ để một người tự bịt miệng mình.

Khi nỗi sợ ấy bị lợi dụng

Cần nói thẳng một điều: có những người bạn đời biết rõ nỗi sợ này, và dùng nó. Câu nói kiểu như muốn ở lại thì phải biết điều, tôi chỉ cần một cuộc gọi là cô về nước, cô không có tôi thì không là gì ở đây, không phải là lời nói trong lúc nóng giận vô hại. Dùng tư cách cư trú của một người để buộc người đó im lặng, chịu đựng, phục tùng, là một hình thức kiểm soát, và kiểm soát bằng nỗi sợ là một hình thức bạo hành, dù chưa có một dấu tay nào trên da.

Nhiều chị em không gọi được tên nó, vì mình lớn lên với hình dung bạo hành là đòn roi. Nhưng bị dọa mất chỗ đứng, bị cắt tiền, bị cô lập khỏi bạn bè, bị theo dõi điện thoại, những thứ đó cũng nằm trong cùng một chữ. Gọi đúng tên không phải để kết tội ai vội, mà để bạn thôi nghĩ rằng đây chỉ là chuyện gia đình mình vụng xử, mình ráng khéo hơn là được.

Một mối quan hệ mà bạn phải im lặng để được an toàn, thì cái im lặng đó không phải là hòa thuận. Nó là cái giá bạn đang trả, mỗi ngày.

Cảm giác "mình hoàn toàn bị kẹt" thường lớn hơn thực tế

Nỗi sợ có một đặc tính: nó vẽ bức tranh tối hơn thực tế. Trong đầu người đang sợ, mọi cánh cửa đều đóng: mình mà rời đi là mất trắng, không visa, không tiền, không con, không đường về. Bức tranh ấy khiến nhiều chị chịu đựng năm này qua năm khác, vì tin rằng không có lựa chọn nào khác.

Nhưng bức tranh trong đầu và thực tế pháp lý, xã hội thường không trùng nhau. Ở các nước có đông người Việt định cư, đều có những dịch vụ hỗ trợ nạn nhân bạo hành gia đình, và những hỗ trợ này thường không chỉ dành cho người đã có thường trú, người đang ở diện visa tạm thời hay phụ thuộc cũng có thể được giúp. Tình huống của mỗi người mỗi khác, nên bài viết này không thể và không nên nói trước điều gì đúng cho bạn. Điều duy nhất chắc chắn là: bạn sẽ không biết mình thật sự có những lựa chọn nào, nếu chỉ nghe mỗi nỗi sợ kể chuyện. Người kể đáng tin hơn là những người làm nghề: chuyên gia hỗ trợ nạn nhân, và với chuyện di trú thì là chuyên gia di trú có giấy phép hành nghề, chứ không phải lời dọa của người đang muốn bạn im lặng, cũng không phải lời đồn trong cộng đồng.

Góc chánh niệm: tách sự việc khỏi câu chuyện nỗi sợ kể

Giữa lúc rối, có một thực hành nhỏ giúp đầu óc trong lại một chút: tập tách điều đang thật sự xảy ra khỏi câu chuyện nỗi sợ dựng lên quanh nó.

Điều đang xảy ra, ví dụ, là một câu dọa, một lần bị cắt tiền, một trận giận. Câu chuyện nỗi sợ dựng lên là cả một cuốn phim: mình sẽ bị đuổi về, mất con, cả đời tay trắng. Khi bạn ngồi yên được vài phút, thở, và tự hỏi: điều gì là sự thật đã xảy ra, điều gì là phim trong đầu, bạn không làm nỗi sợ biến mất, nhưng bạn lấy lại được một khoảng cách nhỏ với nó. Khoảng cách ấy quý lắm: nó là chỗ để bạn suy nghĩ được, thay vì chỉ phản ứng. Chánh niệm ở đây không phải để bạn chấp nhận hoàn cảnh, mà để bạn nhìn hoàn cảnh rõ hơn cái bóng của nó.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Có những dấu hiệu cho thấy chuyện đã vượt khỏi mức tự xoay: bạn thấy mình phải dè chừng lời ăn tiếng nói ngay trong nhà mình; bạn bị dọa về chuyện cư trú hay chuyện con cái mỗi khi có mâu thuẫn; tiền bạc, giấy tờ, điện thoại của bạn bị kiểm soát; bạn bị cô lập dần khỏi bạn bè người thân; hoặc có bất kỳ hành vi bạo lực nào, dù mới một lần. Khi ấy, đừng tự chịu và đừng chỉ hỏi ý người quen. Hãy tìm người có chuyên môn: dịch vụ hỗ trợ nạn nhân bạo hành gia đình ở nước bạn đang sống, nhà tâm lý nếu bạn cần chỗ dựa tinh thần, và chuyên gia di trú có giấy phép nếu bạn cần hiểu đúng tình trạng cư trú của mình. Đi hỏi không có nghĩa là bạn đã quyết định điều gì. Hỏi chỉ là để bạn biết sự thật về các lựa chọn của mình, và riêng việc biết đã làm nỗi sợ nhỏ đi nhiều.

Một điều để bạn mang theo

Tờ visa có thể ràng buộc chỗ ở của một người, nhưng nó không định giá con người đó. Bạn không nhỏ bé hơn ai chỉ vì giấy tờ của bạn mỏng hơn. Và một cuộc hôn nhân tử tế không bao giờ cần đến nỗi sợ của một người để đứng vững.

Bạn chưa cần quyết định điều gì to tát hôm nay. Chỉ xin bạn giữ một điều: đừng để nỗi sợ là người duy nhất được nói trong đầu mình. Cho thêm một người tin cậy được nghe chuyện của bạn, cho sự thật được xen vào vài câu. Từng chút như thế, cái siết của tờ giấy sẽ lỏng dần, và bạn sẽ lại nghe thấy tiếng nói của chính mình.