Mất việc, và mất luôn cảm giác mình có giá trị

Buổi sáng thứ hai đầu tiên sau khi nghỉ việc, chị vẫn dậy lúc sáu giờ như một thói quen mười mấy năm. Rồi chị đứng giữa bếp, tay cầm ly cà phê, và không biết phải đi đâu. Cả căn nhà im. Điện thoại im. Cái danh bạ từng réo suốt ngày giờ không ai tìm chị nữa, vì cái chức danh mà người ta tìm đã không còn. Tuần trước chị còn là trưởng phòng, ra quyết định, được chào hỏi. Tuần này chị là gì? Trong đầu chị lởn vởn cảnh họp lớp cuối năm, ai đó sẽ hỏi "dạo này làm gì rồi", và chị chưa biết mình sẽ trả lời sao. Câu làm chị đau nhất không ai nói ra, chính chị nói với mình, vào những buổi trưa dài không việc gì để làm: mình thành đứa vô dụng rồi.

Mất việc là mất ba thứ, không phải một

Người ngoài nhìn vào thấy một thứ: mất thu nhập. Thu nhập quan trọng thật, nỗi lo tiền là thật, nhất là khi có con nhỏ, có khoản vay. Nhưng ai từng mất việc đều biết, tiền chỉ là tầng nổi.

Tầng thứ hai là mất nhịp. Công việc là bộ khung vô hình của một ngày: giờ dậy, giờ đi, giờ ăn, đồng nghiệp, deadline. Khung đó biến mất một cái, thời gian thành một bãi trống, và con người trôi trong đó. Ngủ trễ dần, ăn thất thường, ngày nhòe vào nhau. Không phải vì lười, mà vì cái giàn giáo đỡ mọi thói quen đã bị rút đi qua một đêm.

Tầng sâu nhất là mất danh tính. Bao nhiêu năm, câu "chị làm bên công ty X" là câu trả lời cho câu hỏi "chị là ai". Vai trò đó đem lại chỗ đứng, sự nể trọng, cảm giác mình là một mắt xích có ích. Mất việc, với nhiều người, giống bị lột một lớp da. Cái đau ấy có thật, sâu chẳng kém nỗi lo tiền, mà lại không được xã hội công nhận để tang.

Gọi tên đủ ba tầng để bạn hiểu vì sao mình chao đảo đến vậy. Bạn không yếu đuối. Bạn vừa mất một lúc ba thứ.

Cho phép mình để tang công việc cũ

Nghe chữ "để tang" cho một công việc có vẻ quá lời, nhưng tâm lý học nhìn mất việc đúng như một mất mát cần được thương tiếc. Mà đã là mất mát thì lòng người đi qua những chặng quen thuộc: bàng hoàng không tin nổi, tức giận "sao lại là mình", tiếc nuối giá như, buồn, rồi mới nguôi dần.

Vấn đề là hầu hết chúng ta không cho phép mình đi qua các chặng đó. Vừa nghỉ hôm trước, hôm sau đã ép mình "phải tích cực lên, phải gửi hồ sơ ngay, khóc lóc gì". Nỗi buồn bị đuổi ra khỏi cửa trước thì nó vòng vào cửa sau, thành mất ngủ, thành cáu bẳn, thành nộp hồ sơ trong trạng thái rệu rã mà chính mình không hiểu vì sao.

Cho nên, nếu bạn vừa mất việc, điều đầu tiên không phải là bản kế hoạch. Điều đầu tiên là một sự cho phép: mình được buồn. Mất một chỗ mình gắn bó, một tập thể, một vai trò, buồn là phản ứng của người lành mạnh. Vài ngày, vài tuần đầu cứ chao đảo, không sao cả. Đó không phải là gục ngã. Đó là đang đi qua.

Mất việc là một cái tang không ai gửi vòng hoa. Nhưng lòng mình thì vẫn cần được để tang tử tế.

Tách hai chuyện đang bị dính vào nhau

Bây giờ tới chỗ cốt lõi nhất, chỗ quyết định giai đoạn này sẽ bào mòn bạn hay chỉ là một khúc quanh.

Trong đầu người mất việc thường có hai tiếng nói bị trộn làm một. Tiếng thứ nhất nói về hoàn cảnh: "Mình đang không có việc, cần tìm việc mới." Tiếng thứ hai phán về con người: "Mình vô dụng, mình bị loại vì mình kém."

Tiếng thứ nhất hữu ích. Nó dẫn tới hành động: sửa hồ sơ, hỏi người quen, học thêm kỹ năng, cân đối chi tiêu chờ qua đoạn trũng. Tiếng thứ hai không dẫn tới đâu cả. Nó chỉ rút cạn năng lượng mà lẽ ra dành cho tiếng thứ nhất. Tự kết tội chưa bao giờ giúp ai tìm được việc nhanh hơn. Nó chỉ khiến người ta bước vào buổi phỏng vấn với cái lưng còng xuống sẵn.

Hãy tách chúng ra, một cách có chủ đích. Việc bị mất là một sự kiện, thường do những nguyên do lớn hơn bạn: công ty cắt giảm, ngành đi xuống, cơ cấu thay đổi. Ngay cả khi bạn có phần lỗi trong đó, thì lỗi trong công việc là thứ để rút kinh nghiệm, không phải căn cứ để định giá một con người. Con bạn không thấy bạn vô dụng. Cha mẹ bạn không thấy bạn vô dụng. Chỉ có một hội đồng duy nhất đang kết án bạn, và nó họp trong đầu bạn mỗi trưa vắng.

Tìm việc là hành động. Tự kết tội là hao mòn. Chỉ một trong hai thứ đó đưa bạn đi tiếp.

Giữ nhịp ngày, như giữ một mái nhà tạm

Trong lúc chờ cánh cửa mới, việc thiết thực nhất bạn làm được cho tinh thần mình là dựng lại bộ khung cho ngày, thay cho bộ khung công việc cũ đã rút đi.

Không cần cầu kỳ. Dậy giờ cố định, thay đồ tử tế dù không đi đâu, vì bộ đồ ngủ mặc cả ngày kéo tinh thần xuống nhanh hơn ta tưởng. Chia ngày thành vài khối: một khối cho việc tìm việc, hồ sơ, liên lạc, học thêm, và giới hạn nó lại, ví dụ buổi sáng, vì tìm việc mười tiếng một ngày không hiệu quả hơn ba tiếng tập trung, chỉ mệt hơn. Một khối cho cơ thể: đi bộ, nấu ăn đàng hoàng. Một khối cho người khác: đón con, gọi cho mẹ, giúp một người bạn. Khối cuối này quan trọng bất ngờ, vì cảm giác có ích với ai đó là đúng thứ mà mất việc đã lấy đi, và nó có thể được bù từ những nguồn không cần bảng lương.

Từng ngày có khung như vậy không làm phép màu xảy ra nhanh hơn, nhưng nó giữ cho người tìm việc còn nguyên vẹn đến ngày phép màu gõ cửa.

Khi nào cần thêm người đỡ

Buồn, lo, chao đảo trong vài tuần đầu là bình thường. Nhưng nếu nhiều tuần trôi qua mà nỗi nặng không nhấc lên chút nào, bạn mất ngủ triền miên hoặc ngủ vùi cả ngày, không muốn gặp bất kỳ ai, thấy mình là gánh nặng cho gia đình, hoặc có những lúc nghĩ rằng mọi người sẽ nhẹ hơn nếu không có mình, thì xin đừng tự xoay một mình nữa. Đó là những dấu hiệu vượt ra ngoài chuyện thất nghiệp, và chúng cần một người có chuyên môn tâm lý đồng hành, cộng với ít nhất một người thân được biết thật tình trạng của bạn. Tìm người đỡ lúc này không phải vì bạn yếu. Người biết lúc nào cần gọi người khác là người còn rất tỉnh.

Một câu để mang theo

Công việc là việc bạn làm. Nó chưa bao giờ là toàn bộ con người bạn, dù nó từng chiếm gần hết thời gian của bạn. Mất nó, bạn mất thu nhập, mất nhịp, mất một vai. Bạn không mất giá trị của mình, trừ khi bạn tự tay nộp nó theo.

Đoạn đường này rồi sẽ có tên gọi khác khi nhìn lại. Có người gọi nó là khoảng nghỉ bắt buộc mà đời tự thu xếp cho mình. Có người gọi nó là khúc quanh dẫn sang một con đường hợp hơn. Còn bây giờ, chỉ cần gọi nó đúng tên hiện tại: một đoạn khó, đang đi qua, bởi một người vẫn còn nguyên giá trị.