Qua xứ người, mình chẳng còn là ai

Ở quê, bạn là một ai đó. Là cô giáo mà phụ huynh gặp ngoài chợ phải chào. Là chị kế toán trưởng mười mấy năm kinh nghiệm. Là dược sĩ có cái quầy thuốc cả xóm tin. Đi đâu cũng có người biết tên, hỏi chuyện là có cái để kể. Rồi bạn qua đây. Và trong hồ sơ của đất nước mới, bạn là một tờ giấy gần như trắng: bằng cấp không được nhận, kinh nghiệm không ai kiểm chứng, tiếng nói ngập ngừng như đứa trẻ tập câu. Người ta hỏi bạn làm gì, bạn kể về công việc tay chân đang làm tạm, và nuốt xuống cái phần muốn nói nhất: hồi ở Việt Nam, tôi từng là...

Câu bỏ lửng ấy, tôi nghĩ nhiều chị em mình mang theo trong ngực suốt những năm đầu xa quê. Bài viết này là để nói cho hết cái câu bỏ lửng đó.

Cái mất này có thật, và nó đau thật

Điều đầu tiên cần nói: đây không phải chuyện sĩ diện, và bạn không hề làm quá. Con người xây cảm nhận về chính mình từ những vai mình đảm nhận, công việc mình giỏi, sự công nhận của người xung quanh. Mấy chục năm gây dựng, những trụ ấy đứng vững đến mức bạn không cần nghĩ về chúng, như không ai nghĩ về không khí mình thở.

Di cư rút những trụ đó đi gần như cùng một lúc. Nghề không hành được. Danh xưng không ai gọi. Sự nể trọng ở lại bên kia đại dương. Đến cả cái khả năng nói một câu sắc sảo, pha một câu đùa duyên, cũng bị rào ngôn ngữ giữ lại. Mất chừng ấy thứ một lượt mà lòng chao đảo, thấy mình rỗng, thấy mình vô hình, đó là phản ứng của một con người bình thường trước một mất mát lớn. Không phải là yếu đuối, càng không phải là vô ơn với cuộc sống mới.

Nhìn cho kỹ: mình mất gì, và không mất gì

Nhưng giữa nỗi chao đảo ấy, có một sự nhầm lẫn đáng gỡ, vì gỡ được là nhẹ đi nhiều. Ta thường nói mình chẳng còn là ai, như thể con người mình đã mất. Nhìn kỹ lại xem: cái mất là vai diễn và sân khấu, không phải là người diễn.

Cái đầu óc từng quản được sổ sách mười mấy năm vẫn nằm nguyên trong bạn. Sự tận tâm từng khiến phụ huynh tin, bệnh nhân quý, vẫn nguyên. Cái bản lĩnh dám bứng cả cuộc đời sang một vùng đất lạ, thứ mà không phải ai ở quê cũng dám, cũng nguyên, thậm chí vừa được chứng minh thêm một lần. Thứ bạn mất là bối cảnh để những năng lực ấy được nhìn thấy: tấm bằng được thừa nhận, mạng lưới người quen, thứ tiếng mình múa được. Mất bối cảnh thì dựng lại được. Còn nếu tin nhầm rằng mình đã mất chính mình, thì bạn sẽ ngừng dựng.

Bạn không hề trắng tay. Bạn là một người có đầy đủ vốn liếng, đang đứng ở một nơi chưa đọc được thứ vốn liếng ấy. Đó là hai chuyện rất khác nhau.

Để tang vị trí cũ một cách đàng hoàng

Có một việc nhiều người bỏ qua, rồi vì bỏ qua mà kẹt lâu: cho phép mình buồn về điều đã mất, một cách đàng hoàng.

Nhiều chị em không dám buồn. Vì tự thấy mình đã chọn ra đi thì phải chịu. Vì so với người khổ hơn thì mình còn may. Vì sợ người nhà lo. Thế là nỗi tiếc nghề, tiếc vị trí, tiếc cái tên của mình cứ bị nén xuống, và thỉnh thoảng trào lên thành tủi thân, thành cáu bẳn, thành những đêm nằm hỏi mình qua đây làm gì.

Nỗi buồn bị nén không biến mất, nó chỉ đổi chỗ. Nên thay vì nén, thử làm ngược lại: thừa nhận với chính mình, và với một người mình tin, rằng tôi tiếc lắm, tôi đã từng là một người giỏi, và tôi nhớ con người đó. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng chỉ khi cái cũ được tiễn tử tế, mình mới rảnh tay xây cái mới. Người còn mải níu thì chưa xây được.

Góc chánh niệm: mình lớn hơn cái danh xưng

Thực hành quan sát tâm góp vào đây một cái nhìn lặng lẽ mà sâu: mọi vai trò đều là thứ đến rồi đi. Chức danh, tiếng tăm, sự nể trọng, chúng có mặt một thời, đổi thay theo hoàn cảnh, như mọi thứ hữu vi khác. Cái khổ dâng lên không chỉ vì mất vai, mà vì mình đã đồng hóa trọn vẹn mình vào vai đó: tôi là chức danh của tôi, nên mất nó là mất tôi.

Ngồi yên vài phút mỗi ngày, quan sát hơi thở, quan sát những ý nghĩ mình chẳng là ai đến rồi đi, bạn sẽ chạm được một điều giản dị: có một cái biết trong mình vẫn ở đó, trước khi có mọi chức danh và sau khi mất mọi chức danh. Chạm được nó không làm bạn hết muốn gây dựng lại sự nghiệp, mà làm bạn gây dựng từ một chỗ đứng vững hơn: làm vì muốn sống cho hết mình, không phải vì phải chứng minh mình tồn tại.

Xây lại, chậm hơn mình muốn, chắc hơn mình sợ

Bản sắc nơi đất mới không quay lại trong một cú nhảy, nó quay lại qua từng viên gạch. Có người học lại từng chứng chỉ để về lại đúng nghề cũ. Có người rẽ sang nghề mới mà sau này nhìn lại thấy hợp hơn nghề cũ. Có người dựng lại cái tên của mình trong cộng đồng người Việt trước, rồi lan dần ra. Không có đường chuẩn, chỉ có đường của bạn.

Và một điều để tự nhắc trên đường: giá trị của bạn không cần người bản xứ công nhận thì mới có thật. Sự công nhận của họ, nếu đến, là phần thưởng thêm. Nó chưa đến, không có nghĩa bạn chưa có giá trị. Nó chỉ có nghĩa là bản dịch chưa xong.

Một điều để bạn mang theo

Câu hồi ở Việt Nam, tôi từng là... không cần phải nuốt xuống nữa. Nói được chứ: tôi từng là một người giỏi ở quê tôi, và tôi vẫn là người đó, đang học lại cách để nơi này nhìn thấy tôi.

Làm lại từ đầu ở tuổi này, bằng thứ tiếng không phải của mình, là một trong những việc can đảm nhất một người có thể làm. Bạn đang làm nó mỗi ngày, lặng lẽ, không huân chương. Nếu hôm nay chưa ai nhìn thấy điều đó, thì ít nhất, xin bạn nhìn thấy nó giùm mình.